هركه بشنود ندا و اذان نماز را و حاضر نشود پس او منافق است . و در حديث ديگر وارد شده كه : هر كه در مسجد باشد ، و اذان نماز بگويند و او بشنود و از مسجد بيرون رود پيش از نماز ، پس او منافق است « 1 » . و جماعتى كه در زمان رسول ( ص ) منافق بودند منافق به حسب تنزيل بوده‌اند ، و در معنى ايشان بدتر از طايفه كفاراند ؛ چه در حقيقتِ پيغمبرى ايشان شاك بوده‌اند ، و به نماز آن حضرت به رغبت حاضر نمىشدند و در ظاهر خود را داخل مسلمانان مىگردانيده‌اند و در مقام فريب بودند با مسلمانان و در باطن كافر بودند . و همچنين در اين زمان جماعتى كه در مسجد مسلمانان به نماز جماعت و به نماز جمعه - كه فريضه است - حاضر نشوند ، بلكه واجب ندانند ، بلكه حرام دانند ، در معنى نفاق اگر چه داخل باشند به سبب ترك جماعت و جمعه ، و ليكن مثل منافقين زمان رسول‌اللّه ( ص ) نيستند ، مگر وقتى كه اتمام حجت بر ايشان شده باشد و انكار كنند عناداً ، چنانچه اوشانى كه پيغمبر را مىديده‌اند و اطاعت نمىكردند . امّا جماعتى كه در شك باشند به سبب عروض شبهات و متحيّر شده باشند و سه جمعه تارك جمعه باشند ، منافق خواهند بود در تأويل . چنانچه صدوق در اول باب جماعت از كتاب صلاة « من لا يحضره الفقيه » فرموده است « 2 » ، پس اگر ايشان طالب حق باشند و بذل جهد نمايند ، و حق بر ايشان ظاهر نشود تا بميرند ، حق - عزّ شأنه - ايشان را مىآمرزد . و در احاديث بسيار وارد شده است كه : « آنچه در قرآن مجيد خداوند عالميان وصف كفّار مىفرمايد ، پس بايد كه ملاحظه نماييد ، اگر شما نيز موصوف به اين صفات نيستيد .

--> ( 1 ) . وسائل الشيعه ، ج 5 ، ص 242 ، باب 35 از ابواب صلاة ، حديث 2 . عين عبارت را در پاورقى قبل نقل نموديم . ( 2 ) . من لا يحضره الفقيه ، ج 1 ، ص 375 .