از كتاب خدا و سنّت پيغمبراكرم ( صلى الله عليه وآله و سلم ) و از قول و فعل و تقرير معصومين ( عليهم السلام ) استفاده مى كنيم . و استفاده از كتاب خدا و سنّت پيغمبراكرم و معصومين كار آسانى نيست ، مخصوصاً در زمان ما كه فاصله زيادى با آنها داريم ، مجتهد براى يك مسأله بايد تمامى آيات و رواياتى را كه مربوط به آن است بررسى كند ، روايات صحيح را از سقيم تشخيص دهد ، كه اين خود نياز به علم رجال دارد و بايد علم رجال بداند ، بايد تاريخ صحيح را از سقيم تشخيص دهد ، بايد سير اين مسأله را بررسى كند ، تطوّراتى كه در فقه اهل سنّت و فقه شيعه براى مسأله پيدا شده ، محيطى را كه ائمه ( عليهم السلام ) در آن محيط اين روايات را فرموده اند بررسى كند ، چه بسا يك مسأله دو ماه يا سه ماه وقت يك مجتهد را مى گيرد ، اين طور نيست كه يك فقيه بنشيند فورى يك فتوى بدهد ، يك فقيه پس از اين همه تلاش بسا باز نمى تواند بگويد صد در صد آنچه من فهميدم حكم خداست ، براى اين كه ممكن است اشتباه كرده باشد ، اما اشتباه او در صورتى كه دقّت لازم را كرده باشد گناهى ندارد . در حديث آمده است : « للمصيب أجران و للمخطئ أجر واحد » ( 1 ) آن كس كه به حق رسيده دو مزد دارد - هم زحمت كشيده و هم حق را گفته - و آن كه خطا مىكند يك مزد دارد . مَثَل شخص فقيه مثل دكتر حاذق است كه يك بيمار به او مراجعه مىكند و او با دقّت او را معاينه مىكند ، در اينجا اگر طبيب اشتباه كرد ، جامعه نه دكتر را محكوم مىكند و نه مريضى را كه به دكتر حاذق مراجعه كرده ; زيرا دكتر دقّت خودش را كرده است و مريض هم به دكترى مراجعه كرده است كه احتمال خطا در آن بسيار كم است ، نه فقيه علم غيب دارد و نه دكتر حاذق . استنباط احكام از كتاب و سنّت خيلى مشكل است . اين كه اخيراً در فكر بعضى

--> 1 - سنن الترمذى ، ج 3 ، ص 615 ; ابواب الاحكام ، باب 2 ، حديث 1326 ، عن رسول اللّه ( صلى الله عليه وآله و سلم ) : « اذا حكم الحاكم فاجتهد فاصاب فله اجران ، و اذا حكم فاخطأ فله اجر واحد » .