12 - ويژگىهاى هر سرزمين : عراق زيباترين سرزمين‌ها ودل‌نشين‌ترين آنها وتيز هوش آفرين‌تر از همه آنها است * دل در آنجا پاك‌تر وهوش تيزتر خواهد بود ، اگر آمادگى داشته باشد . بهترين سرزمين‌ها وپرميوه‌ترين آنها وپرعلم‌تر وپر بزرگوارتر وسردسيرتر از همه خاوران است . پر پشم‌تر وپر ابريشم تر وبه همان اندازه پر در آمدتر از همه ديلم مىباشد . خوش شير وخوش عسل وخوش نان‌تر وپر زعفران‌تر از همه جبال « 1 » است . وپر محصول‌ترين وداراى ارزان‌ترين گوشت وگرانمايه‌ترين قوم در جهان رحاب است . « 2 » وپست‌ترين قوم وبد ريشه‌ترين آنها در خوزستان [ كه درآمدش شگفت‌انگيز است ] وشيرين‌ترين خرماها وفرومايه‌ترين مردم در كرمانست پر كوه‌ترين وپر فانيد وبرنج وپرمشك‌ترين وپر كافرترين آنها سند است . وزيرك‌ترين مردمان وبازرگانان وپر فسق‌ترين آنها در فارس است . گرمترين وقحطزده‌ترين وپرنخل‌ترين آنها جزيرهء عرب است . پر بركت‌ترين نيكوكاران وزاهدان وزيارتگاه‌ها شام است وداراى بيشترين عابد ، قارى ثروتمند وبازرگان وپيشه‌ور وحبوبات مصر است . ترسناك‌ترين راه‌ها وبهترين اسب‌ها با قومي ميانه‌رو در اقور « 3 » است ، جفاكار ترين ، سخت‌ترين ، متقلب‌ترين مردم وگسترده‌ترين سرزمين وبيشترين شهرها در مغرب است . عبد الرحمن برادرزادهء أصمعى گويد : بر جاحظ در آمدم وگفتم : از شهرها چيزى برايم بگو ! گفت : آرى ، در ميان ده شهر ، مروّت از آن بغداد ، فصاحت از آن كوفه ، صنعت در بصره ، بازرگانى در مصر ، خيانت در رى ، جفا كارى در نيشابور ، بخل در مرو ، خشك طبعى در بلخ ، پيشه ورى در سمرقند است ، وبه جان خودم

--> ( 1 ) چ ع : 384 . ( 2 ) چ ع : 373 . ( 3 ) چ ع : 136 .