كلياتى دربارهء اين سرزمين اين سرزمين گرمسير است بجز قومس ، پرآب وباران است ولى رودخانهء كشتىپذير ندارد به جز در ناحيت خزر بدترين آب وهوايش در گرگانست كه خشك ورنج‌زا است ذمّيانش بسيارند وخرما در آنجا نمىرويد . مذهب : مذهبهاى گوناگون دارند ، ولى مردم قومس وبيشتر مردم گرگان وپاره‌اى از طبرستان حنفي هستند وديگران حنبلي وشافعي مىباشند . در بيار يك تن هم أهل حديث نمىيابى مگر شافعي باشد . نجّاريان « 1 » در گرگان بسيارند . كرّاميان در گرگان وبيار وكوههاى طبرستان خانقاه‌ها دارند [ وهمچنين در نواحي ديلم ] « 2 » . شيعيان در گرگان وطبرستان

--> ( 1 ) نجاريه يكى از فرقه‌هاى جبري مذهب بودند ( لغتنامه ، نقل از بيان الأديان وشرح مواقف ايجى وتعريفات جرجانى وملل ونحل شهرستانى ) . ( 2 ) براي نواحي ديلم ص 367 : 2 نيز ديده شود . استخرى گويد : ديلمان كافرستانى بود كه اسيرانش را به بردگى مىبردند وتا روزگار حسن بن زيد كه علويان در ميان ايشان آمدند وبهرى مسلمان شدند ودر كوهها تا به امروز نيز كافرند ( استخرى ع ص 205 پ 169 ) . چنانكه در ص 176 گذشت ايرانيان هنگامى كه با اسلام آشنا شدند به بخش گنوسيستى آن كه پيرو توحيد اشراقي بودند گرديدند . زيرا كه اين انديشه با ايده‌ئولژى پدرانشان سازگارتر مىبود ، وايشان از توحيد عددي گريزان مىبودند . وچون برخى اعضاى خاندان پيامبر كه مخالفان شكست‌خوردهء خلفاى عرب بودند به سرزمينهاى شمال إيران پناه بردند كه هنوز تسلم خلفاى عرب نشده بود ، ايرانيان به گرد ايشان فرآهم آمده دو روند مخالفت با خلفا وگنوسيزم إيراني در يك بستر گرد آمد وحكومت گنوسيستى علويان مستقل از خلفاى عرب ساخته شد .