درياى روم : آغازش در مغرب دور ، ميان سوس دور [ تنجه ] واندلس از محيط گسترده جدا مىشود سپس تنگ شده باز دوباره گشاد مىشود ، تا به كرانه‌هاى شام مىرسد . برخى از شيوخ مغرب را شنيدم كه دربارهء آيت رب المشرقين خداى دو مشرق وخداى دو مغرب « 1 » مىگفت : دو مغرب دو سوى اين دريا است ، مغرب تابستانى در جنوب ( راست ) ومغرب زمستانى در شمال ( چپ ) آن . وگروهى از ايشان را شنيدم كه مىگفتند : دريا در پيرامون تنجه تنگ مىشود تا مىرسد . . . « 2 » وهمگى متفقند كه در گذرگاه اندلس در جائى كه اين كرانه ديده شود كرانهء سوى ديگر نيز ديده شود . ابن فقيه گفته است : « 3 » درازاى پشت درياى روم دو هزار وپانصد فرسنگ باشد ، از انتاكيه تا جزيرهء سعادت وپهناى آن در جائى پانصد فرسنگ ودر جاى دگر دويست فرسنگ باشد . آنچه در جنوب است از طرسوس * تا دمياط وسپس تا سوس [ تنجه ] همگى مسلمانند ، وآنچه در شمال اينها است در كرانهء چپ دريا ، همگى نصارايند . اين دريا داراى [ يكصد وشصت ودو جزيرهء آباد بود ، تا آنكه مسلمانان بر ايشان تاخته ويرانشان كردند ، بجز ] سه جزيره كه هنوز آبادند : اصقليه ( سيسيل ) در برابر مغرب [ كه احوالش را در بخش مغرب ياد خواهم كرد ] ، اقريطش ( كريت ) در برابر مصر [ وبرقه ، كه محيط آن يكصد فرسنگ است ] ، قبرص ( سپيروس ) در برابر شام [ ودمشق ، كه محيط آن يكصد وسيزده فرسنگ است ] . ونيز داراى چند خليج است ودر كرانهء آن شهرهاى بسيار ومرزهاى استوار ورباطهاى محترم مىباشد .

--> ( 1 ) قرآن 55 : 17 . ( 2 ) در متن عربى چنين است . ودر نسخه بدل پانوشت دارد : شنيدم مردم تنجه مىگفتند : در برخى جاها چند فرسنگ است ودر گذرگاه اندلس شش روز راه است . گويند درازايش دو هزار فرسنگ است . ( 3 ) ابن فقيه 7 : 15 ( دخويه ) .