هَيْتَلْ « 1 » بدانكه اين سوى رود ، زرخيزترين زمينهاى خدا است ، سرشار از نيكىها ، آبادانى ، دانش‌پرورى ، فقه ، دين دارى ، نيرومندى ، گردن ستبرى ، پى گيرى ، دلپاكى ، همزيستى مىباشد . مردم ثروتمند پاكدامن ، نيكخواه ، مهمان نواز ، دانشمندپرست هستند . خلاصه ، اسلام در آنجا شاداب ، دولت نيرومند ، دادگرى استوار ، فقيهان دانا ثروتمندان سالم ، پيشه وران ماهر ، فقيران كارگر هستند . آنجا كمتر دچار قحطى مىشوند [ واز دشمنان در امانند ] منبرها « 2 » بيش از اندازه ، ناحيتهايش گسترده‌تر از مرز توصيف‌پذيرى است ولى من به اندازهء توان خود كوشيده‌ام . [ سغد گرانقدر سمرقند بزرگ خجند شگفت‌انگيز در آنجا است كه دانشگاه‌ها وپيشوايان بزرگ وادارهء وقدرتمند وجنگجويان دلير وكاروانسراها وسواران وميوه‌ها وانگور وبندگان و

--> ( 1 ) متن : جانب هيطل . حوقل آن را ما وراء النهر ناميده است ( صورة الأرض چ 1938 ص 459 - 525 پ 191 ) . ( 2 ) داشتن منبر نشانهء قدرت وخود مختارى اسلامى بوده است . هر گاه مردم شهر مىتوانستند اثبات كنند كه اكثريتشان مسلمانند ، عربها اجازهء تأسيس منبر ومسجد جامع وبرگزارى نماز آدينه واجراى حدود ومجازاتهاى شرعي به ايشان مىدادند ، پس جزيهء سنگين كافرى به خراج سبك اسلامى تبديل مىشد چون اين نتيجة به زيان دولت خليفه بود در اثباتش اشكال تراشى مىكردند ص 282 ، 11 و 193 پانوشت .