كه « مادر » همهء نسخه‌هاى پسين آن ( در طبع زاخائو ) بشمار آمده ، هم بمانند آنها « إضافات » موجود در نسخهء كامل « عس » و « توپ » ( ونيز « پترزبورگ » ) را فاقد است - يعنى - منشأ « ساقطات » نسخ طبع زاخائو همين بوده باشد . نسخهء خوش وخواناى معرب ومشكول صحيح « داد » ( اما « ناقص » ) كه هم رونوشت‌هاى آن ضبط وشكل كلمات متن را از آن برگرفته‌اند ، بايستى زاخائو را قادر ساخته باشد تا متن ويراستهء خويش را « اعراب‌گذارى » كند ، چنان كه ما را نيز در اين خصوص وبعضي موارد از قراءات تا حدّى مدد رسانده است . اما همين نسخهء الآثار الباقية دانشگاه ادينبورگ ( - داد ) داستانى مفصّل دارد ، كه اينك ما مجملى از آن را در اينجا گزارش مىكنيم : بايد گفت كه دربارهء اين نسخه ( - داد ) تا كنون سه گفتار از طرف ايران‌شناسان نوشته آمده : يكم ، مقالهء « تى . وى . آرنولد » ( t . w . arnold ) به عنوان « عمل سزارين در نسخهء خطى الآثار بيرونى » ( عجب نامهء براون ، 1922 ) كه حسب شرح بيرونى و « تصوير » راجع بدان ، گويد همين خود نشانگر ديرينه‌ترين عمل « سزارين » ( رستمين ) مىباشد . سپس آرنولد از جمله افزوده است كه اين نسخهء خطّى قبلا در تصرّف آقاى « ار . أم . أم . بيننگ » ( در « مدرس » هند ) بوده ، وى آن را به سال 1851 م / 1268 ق در أصفهان خريده است ؛ وأول بار هم پروفسور زالمان آن را ( نشريهء سن پترزبورگ / 1912 ) توصيف نموده ، متأسفانه اين نسخه موادّ ساقطه از متن طبع زاخائو را جبران نمىكند . اما خصوصيات نقاشىهاى إيراني ( 25 مجلس ) در آن ، ناظر به مكتب ميانرودانى « عراق » أولا تحت نفوذ سنن چينى ومغولى ، ثانيا تحت تأثير نقاشىهاى بيزانسى ناظر به هنر كليساى نسطورى زير سلطهء مغولان مىباشد . « 1 » دوم ، مقالهء « ه . ك - مولّر » ( h . k - moller ) دانماركى با عنوان « نگارگرى الآثار در دست‌نوشتهء ادينبورگ » ( يادنامهء ( خارجي ) بيرونى ، 1976 ) كه با شرح مشخّصات نسخه‌شناسى [ به غلط « 212 » برگ ؟ ] ( 178 برگ ، 5 / 13 * 30 سانتيمتر ، هر صفحه 21 سطر ) گويد اين نسخه همزمان با كتاب « جامع التواريخ » رشيدى ، هم در عهد استيلاى مغولان بر إيران يا در زمان ايلخانان بزرگ ، احتمالا نظر به جنبه‌هاى فنّى كتابت ونقاشىها در « تبريز » نوشته شده ؛ هرچند كه تصاوير مزبور زياد با مطالب تاريخ‌شناسى كتاب الآثار تناسبى ندارد ، ظاهرا نظر به احترام باني آن نسبت به أبو ريحان بيرونى چنين كارى صورت پذيرفته است . « 2 » سوم ، گفتار بلند « پ . سوكك » ( P . soucek ) با عنوان « نسخهء خطّى مصوّر الآثار بيرونى »

--> ( 1 ) . A Volume of Oriental Studies ( Presented to E . G . Browne ) , Cambridge , 1922 . / Amsterdam , 1973 , PP . 6 - 7 . ( 2 ) . The Commemoration Volume of Biruni Int . Con . , Tehran , H . C . C . A . , 1976 , PP . 235 - 246 .