السلمي

470

مجموعة آثار السلمي

صوفيهء معاصرش به نقل أحاديث وآثار وأقوال بيشتر گرايش دارد . مع هذا ، در پايان رساله پس از اشاره به مختصر بودن آن مىگويد : هر فصل اين رساله را وهر لفظش را شرحي طولانى بايسته است . ترتيب اصطلاحات في الجملة نظمى منطقي يا بهتر بگوييم سنتي وعرفى دارد . رساله پس از مقدمه‌اى كوتاه با توضيح اصطلاح توبه آغاز مىشود ، از آنكه توبه باجماع نخستين گام سالك واولين منزل طريق است [ 12 ] . انابه كه نوعي توبه است پس از توبه ذكر شده است . به تعريف سلمى انابه بازگشت درونى به صلاح است وپاك داشتن سرّ وباطن از توجه به غير . در سخنى از أبو على دقاق نيز ، اگرچه به تعريفى وتعبيرى ديگر ، انابه قسمي از توبه شمرده شده است [ 13 ] . پس از توبه وانابه ، تقوى ذكر شده است كه حارث بن أسد محاسبى ( متوفى 243 ) آن را اولين منزل دانسته [ 14 ] ودر نظر سلمى بايد دومين مرحله به شمار مىآمده است . زهد نيز كه پس از خوف آمده است همانند ترتيب أبو طالب مكي ( متوفى 386 ) از مقامات است ويادآور قول اوست كه « جز از خوف به زهد نتوان رسيد چه هر كه خائف باشد ترك گفتن تواند » . [ 15 ] همچنين ذكر توكل پس از زهد مانند ترتيب أبو طالب مكي است . در پايان رساله نيز فنا وبقا وجمع وتفرقه آمده است . با اين همه چنان نيست كه همهء اصطلاحات اين رساله با ترتيبي كه در آثار ديگر صوفيه آمده باشد تطبيق كند . أولا بدين دليل كه أساسا در ترتيب ودر شمارهء مقامات وأحوال يكسانى وجود ندارد ودر آثار صوفيه با اختلافهاى بسيار ذكر شده است . ثانيا همهء اصطلاحات ذكر شده در اين رساله از مقامات وأحوال نيست واز ديگر اصطلاحات وألفاظ رايج صوفيه نيز در آن آمده است . لذا ترتيبي معين را در آن نمىتوان توقع داشت . ديگر اينكه در اين رساله مقامات وأحوال از يكديگر تفكيك نشده است . توبه كه نخستين مقام است به بازگشت از حالي نكوهيده به حالي ستوده تعريف شده است ( ف 2 ) كه مشابه است با تعريفى از توبه كه در تهذيب الاسرار ( ورق 43 ) آمده است . در سخنى از أبو يعقوب سوسى كه سرّاج نقل كرده است آن نكوهيدگى وستودگى را علم معين

--> ( 12 ) . قياس شود با قول قشيرى در الرسالة ( ج 1 ص 312 ) كه « التوبة أول منزل من منازل السالكين وأول مقام من مقامات الطالبين » وگفتهء أبو سعد خرگوشى در تهذيب الاسرار ( ورق 42 ) كه « أول ما يؤمر به المبتدى التوبة » . ( 13 ) . الرسالة القشيرية ، ج 1 ص 318 - 317 . ( 14 ) . الرعاية لحقوق الله ، ص 38 - 28 . ( 15 ) لا ينال الزهد الا بالخوف لان من خاف ترك ( قوت القلوب ، ج 1 ص 538 ) .