مادّى « 1 » ، ترك سلطنت وسروري « 2 » وبرترى ، آميختن عبادات واجب با سختى ورنج كشيدن‌هاى بسيار مىپرداخته‌اند . امّا بجز در موارد بسيار ناچيز كه از شدّت خردى مىتوان آن را نابود انگاشت ، عناصر اصلى تشكيل‌دهنده شالودهء تصوّف هنوز به چشم نمىآيد . تفسيرهاى صوفيان اين دوره از مفاهيم خاصّ روحي نظير حبّ ، توكّل ، فناء ، مشاهده و . . . كه بعدها نظام فكرى تصوّف را تشكيل داد وتصويرى كه آنان از انسان ، جهان وخداوند ورابطهء اين سه با هم ، ارائه مىكردند تصويرى ساده بود كه با تفسيرهاى نيمه فنّى صوفيان بعدى - ودر سرآغاز همه رابعه عدويه - كه در گونهء دوّم تصوّف به كمال خود از جهت فنّى بودن ودر نتيجة غموض وابهام رسيد ، مانندگى نداشت . در اين روزگار رابعهء عدويّه بصرى ، يگانه ونامورترين بانوى حوزهء تصوّف در همهء دورهء اسلامى ظهور مىكند . بانوئى كه در نمودن راه به طفل نو پاى تصوّف وسرعت بخشيدن به آن ، به تنهائى از همهء معاصران وپيشينيان خود ورزيده‌تر وكارآمدتر است . ياد كردى كوتاه از آنچه كه به عنوان باقي مانده‌هاى زندگينامه أو « 3 » از دستبرد حوادث محفوظ مانده ومسائلي كه براي اوّلين بار در حوزهء معرفتي مسلمين مطرح كرد ومىتوان آنها را علّت برترى أو بر پيشينيان ومعاصرانش دانست روشن مىنمايد كه حقيقتا « تصوّف واقعي با ظهور رابعه شروع شده است ؛ به اين معنى كه مىتوان گفت از أواسط قرن دوّم كه زمان رابعه است تخم تصوّف واقعي كاشته مىشود » « 4 » . دانسته‌هاى زيادى از سالهاى ابتدائي زندگى رابعه در دست نداريم ، ودر حقيقت از سوئى بخاطر پردهء كتمانى كه هميشه صوفيان حقيقي بر زندگانى وحالات خود مىكشيده‌اند وجزئيّات زندگى وحالاتشان را

--> ( 1 ) . همان گونه كه در بشر حافى ديده مىشود . ( 2 ) . نمونه را بنگريد به زندگينامهء إبراهيم بن أدهم وفيضل بن عيّاض كه هر دو از رياست - البتّه به دو گونهء متفاوتش - دست كشيدند . ( 3 ) . در مورد زندگينامه أو بنگريد به : رابعهء عدويه شهيد عشق الهى . اين اثر هر چند يكسره پيراسته نيست وبعضي از آراء طرح شده در آن جلوه‌اى غير قابل قبول دارد - نمونه را بنگريد به نظر مؤلف پيرامون كرامات ناموران تصوّف در ص 121 همين كتاب - امّا كاملترين وتحقيقىترين اثرى است كه پيرامون رابعه تدوين شده است . ( 4 ) . تاريخ تصوّف در اسلام ج 2 ص 31 .