چند صورت مىتوان تقسيم بندى نمود « 1 » . امّا از آنجا كه مشخص نمودن ادوار مختلف يك مكتب بر أساس زمان ، نمىتواند همهء مشخّصات آن مكتب را به نمايش آورد « 2 » ، پسنديده‌تر است كه اين حركتهاى فكرى را بر أساس صورتهاى چندى كه عارض بر ما واحدهء آنها شده است ، دوره بندى نمود . بويژه آنكه با توجّه به اين گونه از دوره بندى ، جايگاه كاشاني در جغرافياى تصوّف وعرفان بيشتر مشخّص مىشود . بر اين أساس مىتوان تصوّف را به دو صورت بزرگ الف : تصوّف غير علمي وتابع ذوق شخصي ، وب : تصوّف علمي وقانونمند تقسيم بندى كرد « 3 » . قسم اوّل ، در حقيقت مرحله‌اى است كه هر چند با ظهور بزرگانى همچون فريد الدّين محمد عطّار وجلال الدّين محمّد مولوى به كمال خود رسيد ، امّا در واقع مرحلهء جنينى تصوّف قانونمند است ، هر چند مخالفت هميشگى ناموران اين گونه از تصوّف ، با گونهء ديگر آن ، نشان مىدهد كه آنان حقيقت تصوّف را در همين « گونه » مىديده‌اند وبر صورت ديگر تصوّف ، داغ آميزش با تعقل‌گرائى وتفلسف مىنهاده‌اند .

--> ( 1 ) . بعنوان نمونه بنگريد : عرفان نظري ص 114 . مؤلف در اين بخش از كتاب 5 مرحله براي تصوّف برشمرده است وآنچه در تقسيم بندى مورد نظر ما بعنوان مرحلهء تغيير صورت تصوّف مطرح شده را در طول ديگر مراحل مطرح مىكند . ( 2 ) . بهمين گونه است تقسيم اين مكاتب - واز جمله تصوّف - بر أساس جايگاههاى اقليمى وجغرافيائى ، از اين روى هر چند مىتوان تصوّف را به دو شاخهء عمدهء تصوّف شرق اسلامى ( تصوّف خراسان بزرگ ) وتصوّف غرب اسلامى ( تصوّف اندلس ومصر ومشخّصا تصوف ابن عربى وابن فارض ) تقسيم كرد ، امّا اين تقسيم بندى از جهت مشخّص نبودن دقيق مرزهاى اين دو حيطهء جغرافيائى وهم از جهت به نمايش در آمدن عناصر خاصّ هر يك از اين دو شاخه در شاخهء ديگر ، چندان قابل اعتماد نيست . ( 3 ) . أستاذ علّامه جلال الدّين همائى - رحمة اللّه عليه - تقسيم بندى تصوّف به دو قسمت عاشقانه وعابدانه را مطرح كرده‌اند . على رغم گستردگى دايرهء تحقيقات ايشان در حوزهء تمدن اسلامى وتبحّر خاصّ ايشان در اين زمينه‌ها ، وجود عناصر عاشقانه در تصوّف عابدانه وبالعكس ، آن هم بگونه‌اى كه مىتوان بزرگان هر يك از دو مكتب را در مكتب ديگر جاى داد ( بعنوان نمونه ابن فارض به حضور در صف ناموران تصوّف عاشقانه سزاورتر است تا حضور در ميان صوفيان نحلهء عابدانه ) پذيرش اين تقسيم بندى را مشكل مىنمايد بنگريد : مصباح الهداية مقدمه ص 45 .