صفر شمرد . تنها از اشارهء مختصرى كه أو خود - در نامه‌اى كه به علاء الدّوله سمنانى نگاشت - آورده است مىتوان به فهرستى از اين علوم دست يافت ، أو در اين نامه از فضليّات ( كه علوم أدب را در بر مىگرفته است ) وشرعيات ( كه شامل فقه وحديث وتفسير وعلوم مربوط به آن مىشود ) وأصول فقه وأصول كلام وبحث معقولات وعلم الهى ( كه بقرينهء اين آخرين علم مورد اشاره مىبايست معقولات را شامل دو علم منطق وطبيعيات بدانيم ) سخن رانده است . امّا آيا ديگر علوم آن روزگار را هم فراگرفته است ؟ هيچ نمىدانيم واز ميان آثار أو نيز نمىتوان چنين برداشتى داشت . بعنوان نمونه در تمامى آثار بدست آمده أو تنها دو مورد اشاره‌اى طبي بچشم مىآيد كه هر دو مورد نيز نقل يك قاعده است از كلام بقراط . امّا قطعا به وسيله اين يك عبارت نمىتوان أو را در اين علم نيز گنجور دانست ، همان گونه كه تهى بودن آثار أو از چنين مباحثى ، دليل ناآشنائى با آن نيست . علومى كه در اين فهرست به آن اشاره است ، دانشهائى است كه بهرهء كاشاني از آنها قابل توجّه ودر حدّ عالي است . أو خود به اين مطلب چنين گواهى مىدهد : . . . مدّتى در تحصيل آن صرف شده واستحضار آن به جائى برسيد كه بهتر از آن صورت نبندد . هر چند در ميان آثار أو اثر مستقلى دربارهء فضليّات ، فقه ، أصول فقه ، حديث ومنطق به چشم نمىآيد امّا اين را نمىتوان حمل بر ناآشنائى كاشاني با آن علوم كرد ، بلكه نپرداختن كتابي در موضوعات اين علوم را بايد زائيدهء بىاعتقادى به آنها در دوران نويسندگى وكمال علمي أو دانست . هر چند رسالهء « السّوانح الغيبيّة » « 1 » أو نشان از تسلّط كامل أو بر علوم أدب عرب وانشاء عبارات فاخر دارد . امّا مباحثى همچون علم الهى وطبيعيات در آثار أو نمود بارزى يافته است . در ميان اين آثار ، رسالهء « مبدأ ومعاد » أو - كه از آثار متوسط الحجمش بشمار مىرود - [ بنگريد : كتابنامه ، شماره 9 ] جايگاهى خاص دارد . كثرت استشهاد به أحاديث نبوي ( ص ) ونقل بسيارى از عبارات نهج البلاغة وديگر سخنان علوي ( ع ) وذكر پاره‌اى از سخنان ائمّه

--> ( 1 ) . بنگريد : همين مقدمه بخش « آثار وكتابنامهء آن » .