واين نفس مخصوص است بدو قوّت : عاقلهء / 148 - A / نظري : كه حقايق أشياء واحكام آن بر وجهي مطابق ما في نفس الأمر دريابد . وعاقلهء عملي : كه صناعات وملكات فاضله در قواى حيواني براي عقلي استنباط كند ، وبدين هر دو قوّت كار معاش ومعاد خود ساخته گرداند . واين نفس جوهري است نوراني بدين خاكدان فرود آمده ؛ مجرّد از مادّهء جسماني كه بدين آلت كمال خويش حاصل كند ومراد از اين كارخانه وآفرينش كائنات همين كمال است . ودليل بر تجرّد أو آنست كه : [ 1 ] : معاني كلّى وبسيط كه هيچ يك در محلّ جسماني منطبع / 149 - B / نتواند شد دريابد ، [ 2 ] : وهرگز در هيچ حال از إنيّت خود ذاهل نگردد واز تمامت أعضاء وأشياء خود ذاهل تواند بود ، و [ 3 ] : بدن خود وهمه اجزاء وأعضاء آن را بخود أضافت كند ، [ 4 ] : وإشارت غائبانه بوى كند ، [ 5 ] : واز وى تعبير بلفظ « من » كند در لغت درى ، و « أنا » در لغت تازى . پس أو غير بدن وأعضاء وأجزاى آن باشد . وتمامت أجزاى بدن أو بتحليل فانى مىشوند وبدل آن بتدريج از غذا باز مىآيد واين حقيقت از أوّل عمر تا آخر عمر باقيست . وچون مجرّد باشد / 149 - A / بتغيّر أجسام وفساد آن تغيّر وفساد نپذيرد ، وأو را معاد لازم باشد وبعد از خراب بدن باقي ماند ، چه نسبت أو با بدن چون نسبت صانع است با آلت خويش ، وچنانچه فساد تيشه مثلا نجّار را زيان ندارد ، فساد بدن أو را مضرّ نباشد . پس أهم مهمّات مردم تفحّص حال اوست در معاد واكتساب معاش كه أو را بعد از خراب بدن معد بود - واللّه الهادي ! - .