تقسيم را خواهد يافت وهم به اجزاء زماني خرد تقسيم مىشود . بعنوان نمونه اگر محاذاة خورشيد با هر يك از نقاط فلك اطلس وسپس حركت أو وسرانجام بازگشت وقرار گرفتن أو در همان نقطه را فرض كنيم سال پديد مىآيد وباز فرض عبور خورشيد از هر يك از اجزاء فلك بروج ماه وروز وساعت و . . . بوجود خواهد آمد . اكنون عبد الرزّاق با ذكر اين مثال ، وجود سال وماه وروز در وعاء دهر را امرى مفروض مىانگارد وبا استفاده از آياتي كه پيش از اين ذكر كرديم هر روز از ايّام دهر را هزار سال وهر ماه را سى هزار سال وهر سال را سيصد وشصت هزار سال - بر پايهء زمان متداول در عالم مادون دهر - بر آورد مىكند . هر چند مسأله سنهء الوهى - كه در فلسفهء اسلامى در قالب عنوان ادوار وأكوار مطرح شده - از مسائل ذوقي است واز اين رو هم تفاسير مختلفي براي آن ارائه شده است « 1 » وهم نامورانى به نفى آن پرداخته‌اند ، امّا بدون شكّ اين رسالهء كاشاني ارجمندترين تلاشى است كه از سوى انديشه‌وران مسلمان براي گزارش اين مطلب شده است . ديديم كه كاشاني حقيقت احديّه را بعلّت اطلاقش زمانمند ندانست وزمان مطلق بىنهايت - از هر دو نقطهء ابتدأ وانتها - را نيز تنها بعنوان تنظيرى در جهت روشن نمودن مسأله مورد بحث مطرح كرد . وباز ديديم كه مبناى تمامى اين رساله بر تفسير چند نصّ قرآني قرار گرفت ، اكنون با توجّه به اين دو مطلب ، آيا مىتوان اين نوشتهء كاشاني را متأثّر از عقائد زروانيان دانست ؟ « 2 » اينان كه به زروان بعنوان « فرشتهء زمان بىكرانه » باور داشتند زمان را موجودى قديم وجاودانى مىپنداشتند واين فرشته را - كه خود در شمار خدايان بود - پدر هرمزد واهريمن مىدانستند . « 3 » بنظر اين بنده ، با توجّه به دقّت‌هاى تفسيري - تأويلى كاشاني ، مندرجات اين رساله كوششى است براي تبيين مفهومي از مفاهيم قرآني ، ونه باورهائى متأثّر از عقائد زروانيان .

--> ( 1 ) . نمونه را بنگريد به : اسرار الحكم ص 170 . رسائل اخوان الصفا ج 2 ص 243 . شرح گلشن راز ص 20 . رسائل صدر المتألّهين ص 237 . ( 2 ) . مرحوم علامهء طهراني ، موضوع اين رساله را « وهو الزّمان القديم عند زكريا الرّازى المتأثّر بالزّروانيه » دانسته‌اند . بنگريد : الحقائق الرّاهنه ص 112 . ( 3 ) . توضيح اجمالي زروانيان را بنگريد به : لغت‌نامه ، ذيل كلمهء زروان . فرهنگ معين ج 5 ص 650 ستون 1 .