بدرستى گفت كه « مكتب ابن عربى بيشتر بوسيلهء عبد الرزّاق كاشاني نشر شد » « 1 » وأو « نمايندهء برجستهء مكتب ابن عربى » « 2 » بود . * * * امّا آيا كاشاني صرفا مبيّن ساختار انديشهء محيى الدّينى وپذيراى آن است ؟ ويا محقّقى است كه با درك كامل اين سازمان فكرى ، ويافتن أصول مورد قبول خود در آن ، به تفسير آن پرداخته است ؟ آثار أو نشانگر آن است كه عبد الرزّاق نيز در شمار نامورانى همچون جندي وتلمسانى - وفراتر از همه قونوى - در اين دوّمين گروه جاى دارد . چه ، هر چند بيشترينهء پرداخته‌هاى أو يكسر رنگ محيى الدّينى دارد امّا وجود اختلافاتى جزئي ميان نظرگاههاى أو وشيخ ، نشان از استقلال فكرى أو در پذيرش آراء ابن عربى - ونه تقليد از آنها - دارد ، آن گونه كه گذاشت ، اين اختلافها تك شمار است وسطحى ، ووجود آنها نه مىتواند روى گردانى كاشاني از مكتب ابن عربى را نشان دهد ونه مىتواند وجود يك سيستم انديشهء مستقل را براي أو اثبات نمايد . نمونه را به توضيح يكى از اين موارد اختلاف مىپردازيم . آخرين منزل سلوك مىدانيم كه صوفيان ، باب نبوّت تشريعي - ونه نبوّت انبائى - را مسدود مىشمارند وآخرين منزلي كه سائر إلى اللّه در آن مقام مىگزيند را قبل از درهاى بستهء نبوت مىانگارند ، كه « نهايات الأولياء بدايات الأنبياء » . امّا اين آخرين منزلي كه در مسير سلوك دستياب سالكان تواند بود ، كدام است ؟ بر أساس نگره‌اى كهن « صدق » از عاليترين فرازهاى سير است ، بگونه‌اى كه گاه آن را يكى از أركان چهارگانهء ايمان دانسته‌اند ، « 3 » وگاه بلوغ مريد به مرتبهء مردان را زائيدهء وصول به اين مرتبت شمرده‌اند . « 4 » هم از اين روست كه

--> ( 1 ) . بنگريد : دنبالهء جستجو در تصوّف إيران ص 127 . ( 2 ) . بنگريد : تاريخ فلسفه اسلامى ص 18 . ( 3 ) . بنگريد : المصباح في التّصوف ، ص 94 . ( 4 ) . بنگريد : عوارف المعارف ، ص 532 .