چه بصر عبارت از قوّت ادراك اشياى مرئيّه است . و ضوء عبارت از كيفيتى است محسوس و منبسط بر اجسام كه به واسطهء آن ، ادراك اجسام است . و « عدمى » آن است كه در نفس مفهوم او ، نفى چيزى بود ، چنان كه عمى و ظلمت . زيرا كه « عمى » از روى عقل و عرف ، عبارت از عدم بصر است عمّا من شأنه البصر ؛ و ظلمت عبارت از عدم ضوء است . و معتبر در وجودى و عدمى ، معنى است نه لفظ . زيرا كه جائز است كه لفظ ، مجرّد از علامت نفى باشد و معنى عدمى بود ، چنان كه لفظ عدم و لفظ نفى و لا و ليس . و نيز جائز است كه لفظ ، مشتمل علامت نفى باشد و معنى وجودى بود ، چنان كه « لا عدم » ؛ چه معنى « لا عدم » وجود است . و « عدمى » جائز باشد كه نفى مجرّد بود ، چنان كه عدم . و جائز بود كه مركّب از وجودى و نفى باشد ، چنان كه عمى ؛ زيرا كه عمى « عدم بصر » فقط نيست . بلكه عدم بصر است عمّا من شأنه أن يكون بصيرا ، و بصر وجودى است . و از اين اصل ، دو بحث بيرون مىآيد : بحث أوّل آن است كه : از بودن شيء عدمى ، لازم نيايد كه آن عدمى ، بر عدم صادق شود « 1 » . زيرا كه چون جائز باشد كه در عدمى قيد وجودى بود ، لا جرم آن قيد « 2 » از صدق عدمى بر عدم ، مانع باشد . و بحث دوم آن است كه : لازم نباشد كه نقيض عدمى وجودى بود « 3 » . زيرا كه انتفاى عدمى « 4 » به انتفاى قيد وجودى جائز است . و قد غفل عنه كثير من أهل التحصيل . فأمّا

--> ( 1 ) . ش : و قد اشتهر بين أهل العلم أنّ كلّ وصف عدمى جاز أن يصدق على المعدوم . ( 2 ) . ش : يعنى قيد وجودى . ( 3 ) . ش : بلكه روا باشد كه نقيض عدمى عدمى بود چنان كه به انتفاى ما من شأنه البصر كه مستلزم ثبوت عدمى است و هو ما لا يكون من شأنه البصر انتفاى عمى مىشود . ( 4 ) . ش : كالعمى فإنّه جاز أن ينتفى بانتفاء ما من شأنه البصر فيكون الانتفاء بعدميّين فيكون عدميّا . إذ ليس هناك غيرهما .