صفات » خوانند « 1 » . و صحابه و تابعين - رضوان الله عليهم اجمعين - به بركات صحبت نبوى و قرب عهد به زمان مصطفوى و به سبب عقائد صافى و دانش وافى و بنا بر قلّت وقائع و اختلافات و تمكّن مراجعت به ثقات ، از تدوين و ترتيب اين علم فارغ و مستغنى بوده‌اند . و بعد ايشان چون اختلافات آرا و ميل به بدعت و هوى « 2 » ، ظهور يافت و فتاوى و واقعات و رجوع خلق به علما در مهمّات بسيار گشت ، تبع تابعين و ديگر علماى دين ، به تمهيد قواعد و اصول و ترتيب ابواب و فصول و تعيين اوضاع و اصطلاحات و تبيين مذاهب و اختلافات مشغول گشتند . اين علم كلام متقدمان است . و چون فلسفه از لغت يونانى به لغت عربى نقل كرده شد ، اسلاميان براى ردّ خلافى كه فلاسفه را با شريعت است ، در وى خوض نمودند و بيشتر از فلسفه با علم كلام خلط كردند تا مقاصد آن متحقق گردد و ابطال اقوال ايشان ميسّر آيد . و معظم طبيعيات و إلهيات و رياضيات در وى درج كردند تا علم كلام به حدّى رسيد [ كه ] اگر سمعيّات در وى نبود از فلسفه متميز نگردد . اين علم كلام متأخران است . و فى الجملة ، علم كلام ، اساس علم شريعت و رئيس معارف ملّت است و طعن و منع كه در باب اين علم از سلف نقل كرده‌اند ، منحصر در حقّ متعصب در دين و قاصر از تحصيل يقين است . زيرا كه طعن در اصل واجبات و منع از اساس مشروعات « 3 » ، جائز نيست . و تسميه اين علم به علم كلام « 4 » به وجوه است :

--> ( 1 ) . ش : و علمى كه مفيد معرفت به احكام عملى از دلايل تفصيلى است آن را علم فقه نام كردند ، و علمى كه مفيد معرفت احوال ادلّه در افادت احكام است آن را اصول مسمّى گردانيدند . . . ( 2 ) . اصل : هوا . ( 3 ) . ش : + و ذريعت تحصيل كمالات و وسيلت نيل سعادات . ( 4 ) . علم كلام نامهاى ديگرى هم دارد كه عبارتند از : 1 ) علم توحيد و صفات ر . ك . شرح عقائد نسفى ج 1 ص 12 2 ) فقه اكبر ر . ك . شرح مقاصد ج 1 ص 164 . 3 ) علم نظر و استدلال ر . ك . كشاف اصطلاحات الفنون ، ص 22 - 23 .