محمد بن ابى الفضل المفتي ( حميد مفتى )
22
قاموس البحرين ( فارسي )
استخراج و در پاورقى ثبت كند و گاه نيز براى تتميم بحث عين عبارات امام را بدانها افزوده است . روش مصنف شيوهء مصنف آن است كه بعد از تصوير مسأله و تحرير محلّ نزاع به نقل تمامى آرا پرداخته و ادلّهء آنها را به نقد مىكشد . او در اين راه هيچ تعصبى به خرج نمىدهد . گاه آراى معتزله را بر مىگزيند و گاه قول حكما را ترجيح مىدهد و در مواردى نيز خود رأى مستقلى را ارائه مىدهد . حتّى در بحث امامت و افضل مردمان بعد از پيغامبر - صلّى الله عليه و آله و سلّم - بعد از نقل ادلهء طرفين ، آنها را متعارض مىانگارد ؛ با اينكه او خود از علماى عامّة است . گرچه آراى مصنف بيشتر بر مبانى كلام اشعرى منطبق بوده و گرايش خاصى به انديشههاى امام فخر رازى دارد ، امّا با اين حال گاه آراى اشاعره را نيز ابطال مىكند و انديشههاى فخر رازى را به كنار مىنهد . به عنوان مثال در قانون دوم ، مقالت أوّل ، فصل چهاردهم ، در مقدمهء بحث از اسماء الله مىگويد : و در اسم ارباب علم را اختلاف است : نزديك اهل سنّت اسم عين مسمّى است و الفاظى كه مسمّى بدان معبّر است ، تسميات است . و اشعرى در تفسيرى كه از تصانيف اوست هم بر اين رفته است . و همو در كتاب الصفات كه آن نيز از مصنّفات اوست ، ذكر كرده است كه « الاسم هو الصفة » ؛ و ميان اين هر دو كلام تناقض بيّن است . همچنين در قانون دوم ، مقالت پنجم ، فصل سوم ، بر خلاف اشاعره و امام فخر رازى تكليف ما لا يطاق را ممتنع مىشمارد ؛ و ادله قائلين به جواز تكليف ما لا يطاق را ابطال مىكند . عين عبارت او چنين است : نزديك معتزله و غزالى تكليف ما لا يطاق جائز نيست . و مختار فقهاى بخارا و سمرقند همين است . و نزديك اشعرى و متابعان او تكليف