فصل سوم در بيان حركت « 1 » جميع آنچه موجود را ممكن است ؛ يعنى بالقوه است « 2 » ، آن مر او را حاصل بالفعل نيست ، تا اگر آن حاصل بالفعل باشد و بودن آن بالقوه نيز بالقوه است ؛ پس آن مر او را حاصل بالفعل بود . و حينئذ به ضرورت لازم آيد كه او را جميع اشيا حاصل بالفعل باشد ، و اين نيست . بلكه مر او را آن يا حاصل بالفعل است ، يا بعضى حاصل بالفعل است و بعضى بالقوه است . و حصول آن ما « 3 » بالقوه مر آن موجود را ، يا به دفعت « 4 » واحده است يا بتدريج است . اگر به دفعت واحده است « كون » است و اگر بتدريج است « حركت » است . پس حركت خروج ما بالقوه بود إلى الفعل بتدريج . و اين تعريف منقول از حكماى متقدم است « 5 » . و ارسطو بر اين تعريف اعتراض كرده است كه : معرفت تدريج ، موقوف بر معرفت

--> ( 1 ) . ش : اعلم أنّ الحركة عند الحكماء أعم من الحركة عند أهل العرف . لأنّ الحركة عندهم إنّما هى التغير بالحقيقة و هو أعم من أن يكون بالانتقال من مكان إلى مكان و غير ذلك و الحركة عند أهل العرف هى انتقال الجسم من مكان إلى آخر أو انتقال اجزائه كما فى حركة الرحى . و الحكماء على اعتقادهم عرفوا الحركة و اختلفوا فى تعريفها كما ذكر فى المتن . ( 2 ) . ش : ممتنع است كه شيء موجود به جميع وجوه بالقوه بود تا اگر شيء موجود به جميع وجوه بالقوه باشد ، لازم آيد كه « كونه موجودا » نيز بالقوه بود . پس « كونه موجودا » بالفعل ثابت نباشد . و حينئذ « كونه معدوما » متحقق گردد . و التقدير أنّه موجود و هذا خلف . بلكه شيء موجود يا به جميع وجه بالفعل است يا من وجه بالفعل است و من وجه بالقوه است . و حصول بعض وجوه او كه بالقوه است يا به يك دفعت است يا بتدريج است . اگر به يك دفعت است « كون » است و اگر بتدريج است « حركت » است . پس حركت خروج شيء از قوّه به فعل بود بتدريج . ( 3 ) . اصل : يا . ( 4 ) . « إنّ الدفعة عبارة عن الحصول فى الآن » . المباحث المشرقية ، ج 1 ، ص 547 . ( 5 ) . ش : و شكّك الإمام بأنّه لا وجود للتدريج . لأنّ الحادث فى أوّل وجوده إن لم يبق منه شيء بالقوّة فقد وجد بتمامه . و إن بقى فالموجود غير الباقى و الكلام فى حدوث الباقى كالكلام فى الأوّل بأنّه إن لم يبق منه شيء بالقوّة فقد وجد بتمامه و إن بقى شيء منه يعود الكلام فيه فليس هناك شيء له حصول على التدريج بل أشياء متتالية كلّ منها دفعة . و فيه نظر إذ ليس التدريج سوى حصول الشيء قليلا قليلا فيكون حصول الكلّ على التدريج حصول الأبعاض على الدفعات .