حشو ما بين السطوح . و بعدى كه ميان اعلا و اسفل است « عمق » است اگر نزول معتبر بود ، و « سمك » است اگر صعود معتبر باشد . و كمّ يا بذات است يا بعرض . كمّ بذات عدد و زمان و نفس اين امتدادات است ؛ يعنى طول و عرض و عمق . و كمّ بعرض چيزى است كه در وى كمّ بذات موجود بود ، چنان كه معدودات ؛ يا بر عكس اين باشد يعنى آن چيز در كمّ بذات موجود باشد ، چنان كه شكلى كه حاصل از خطّ و يا سطح و يا جسم تعليمى است ؛ و يا آن چيز با كمّ بذات موجود بود در محلّ واحد ، چنان كه سواد و الوان ديگر كه موجود است در جسم كه آن محلّ كمّ بذات است . و زمان كمّ بذات است ، چنان كه ذكر كرده شده است . و كمّ بعرض نيز است . زيرا كه زمان منطبق است بر حركت كه آن منطبق بر مسافت است ، و مسافت كمّ بذات است . و زمان كمّ منفصل بعرض نيز است . لما تعرض له الانقسام الى الساعات و الأيّام « 1 » و الشهور و السنين . لأنّه حينئذ صار عددا . و حركت كمّ بعرض است ؛ چه منطبق بر زمان و مسافت است ، و اين هر دو كمّ بذات است ، و الحركة كمّ بالذات أيضا . و امّا تناهى ابعاد : بدان كه ابعاد يا موجوده است يا مفروضه . و ابعاد موجوده يا مادّيه است يا مجرّد است از مادّه . نزديك اصحاب بعد - كه ايشان قائلند به خلأ - ابعاد على الاطلاق [ يعنى أعم از اينكه مادّى باشد يا مجرّد ] غير متناهى است .

--> السطوح ، و هو فصل للجسم التعليمى ، و على ما يقال الرقيق من الأجسام . و المراد هاهنا المعنى الأوّل . الإشارات و التنبيهات ، ج 2 ، ص 36 . ( 1 ) . اصل : لأيام .