لذلك جاءت « 1 » فى الكتب السماوية صفة السمع و البصر لله تعالى دون الباقية . فصل چهارم در بيان حواسّ باطنه بدان كه حواسّ باطنه نيز پنج است . زيرا چه قوّت مدركه ، يا مدركهء غير متصرّفه است يا مدركهء متصرّفه . و مدركهء غير متصرّفه يا مدركه صور است يا مدركه معانى يا خزانهء صور است يا خزانهء معانى . چهار اين بود ، و پنجم مدركهء متصرّفه « 2 » است . و مدرك صور « حسّ مشترك » « 3 » است ، و خزانهء او « خيال » است . و مدرك معانى « وهم » است ، و خزانهء او « حافظه » است . و مدركه متصرّفه اگر مستعمل او « وهم » است ، مسمّى به « متخيّله » است ، و اگر مستعمل او عقل است ، مسمّى به « مفكّرهء » است . فهذه هى الخمس الباطنة . و بدان كه أوّل كه « حسّ مشترك » است ، عبارت است از قوّتى كه چون صورت چيزى در وى مرتسم مىشود ، آن چيز مشاهد مىگردد . و محلّ اين قوّت مقدّم بطن أوّل دماغ است . و دماغ را از طرف پيشانى تا طرف قفا سه بطن است . « 4 »

--> ( 1 ) . اصل : جاء . ( 2 ) . ش : أى بالتركيب و التفصيل . ( 3 ) . گاه از حسّ مشترك به بنطاسيا ياد مىشود كه واژه‌اى يونانى به معنى لوح نفس است . ( 4 ) . امام فخر رازى براى اثبات حسّ مشترك به سه دليل تمسك كرده است : « الف - لو لم تكن فينا قوّة تدرك الملموس و الملون لما كان لنا أن نحكم عليهما بأنّ هذا ذاك أو ليس هذا ذاك . . . فلا بدّ من قوّة باطنة جسمانية و هى التى سمّيناها بالحسّ المشترك . ب - القطرة النازلة نراها خطّا مستقيما و الذبالة المتحركة بالاستدارة على العجلة دائرة و القطرة و النقطة فى الخارج ليست خطّا و دائرة فإذا تلك أشباح لها وجود فى الحسّ و ليس محلّها . . . فهى قوّة أخرى جسمانية . ج - إنّ الإنسان ربّما يدرك صورا لا وجود لها فى الخارج مثل ما يعرض للمبرسمين و كما يعرض أيضا للنائم فى رؤياه فإنّه يشاهد صورا محسوسة و أصواتا مسموعة يميّزها عن غيرها و كذلك الّذي يشاهده أصحاب النفوس القويّة من الأنبياء و الأولياء . . . فبقى أن يكون المدرك لذلك قوّة أخرى جسمانية و هو المطلوب » . المباحث المشرقية ، ج 2 ، ص 323 - 327 .