حال جاحظ مانند حال حسن صباح است ( و نيز حال جاحظ مماثل است با حال حسن صبّاح حميرى ، كه حسب افاده جناب شاهصاحب برياضات شاقه مشغول شد ، و كمال زهد و ورع بمردم وانمود ، تا اكثر مردم قزوين و طبرية و كوهستان فريب خورده ، معتقد او شدند ، و بعد از آن مذهب نزاريه ، كه سراسر الحاق و زندقه است آشكار ساخت . شاهصاحب در باب اول همين كتاب « تحفه » مىفرمايند : تا آنكه حسن صبّاح حميرى ، بوسيلهء نسبت پسر نزار ، كه ادّعا نمود از كوهستان طبرستان و جبل خروج كرده ، در حصن الموت قرار گرفت ، و اين قصه در حدود سنه چهارصد و هشتاد و سه بوقوع آمد ، بعد از تسلّط بيرون حصن الموت صومعه ساخت ، و در آن برياضات شاقّه مشغول شد ، و كمال زهد و ورع بمردم وانمود ، تا اكثر مردم قزوين و طبريه و كوهستان فريب خورده معتقد او شدند ، بعد از آن مذهب نزاريه آشكارا ساخت ، و در پى ايذاء مسلمين اهل سنت و جماعت اوفتاد [ 1 ] ) . حال جاحظ مانند قدماء مهدويه و حميريه است ( و نيز حال جاحظ مماثل است با حال قدماء مهدويه و حميريه ، كه حسب افادهء جناب شاهصاحب در باطن الحاد و زندقه داشتند ، و به ظاهر مبالغه در زهد و كثرت طاعات و اجراء احكام شريعت مىنمودند ، كه قلوب مردم را استمالت نمايند ، و تكثير سواد جيوش خود كنند ، و به همين

--> [ 1 ] تحفه اثنا عشريه ص 31 ط لكهنو مورخ 1302