حظّ و بهرهء كفّار عذاب خالص است ، لذا نار اخروى ، نار صرف است و مطلقا مزج با غير نار قبول ننمايد ، عذاب صرف همين است ، لذا حق ، از آن به عذاب شديد تعبير فرموده است . و اين تمييز و تخليص عذاب ، و عدم جهت رحمت در آن ، دائمى و ابدى است و اين نحو از عذاب ، قبول انقطاع ننمايد و اين مظهر ، بوى رحمت حق را استشمام نكند . در آيهء دوم ، مخاطب حضرت خليل الرحمن منغمر در انواع نعم دنيوى است ، لذا آن حضرت در مقام نهى از پرستش بت ، او را مخاطب قرار داده و فرموده است : از پرستش غير حق ، سخت پرهيز نما ؛ چون مىترسم عذاب حق ، تو را احاطه نموده و در سلك اولياى شيطان از حق دور بمانى و به اين نعمت‌هاى موجود مغرور مباش ، چه آن كه جا دارد كه اسم « منتقم » به مناسبت احكام اسم « الرحيم » از رحمت رحمانيه شامله حق جدايى طلب نمايد و در اين هنگام حاكم بر تو فقط اسم « جبّار » و منتقم خواهد بود و در اين صورت به شديدترين عذاب گرفتار آيى . و اين مسلم است كه شديدترين عذاب ، عذاب آخرت است و در آخرت ، رحمت از عذاب به كلى جدا شود و عذاب ، عذاب صرف گردد و اين از خواص حكم « الرحيم » است كه در مؤمن مبدأ لذات و نعم و در كافر ، منشأ عذاب اليم است كه جهت ظاهر و باطن او را فرا گرفته و باطن روح او در چهار موجهء اضطراب ، حيران و عذاب از باطن او طالع شده و به ظاهر سرايت كند . از آنچه ذكر شد ، تخليص و تميز رحمت از عذاب و راحت از آلام ، از خواص اسم رحيم است و اين تمييز و تخليص در بهشتيان و اهل جهنم دو قسم متصور است : تخليص تام ، و تميز ناقص . و صرّح بذلك الشيخ الكبير في تأويلاته بقوله : « إنّ الحضرات الكليّة بالرحمة ثلاثة : حضرة ( يعنى منحصر است در سه حضرت از حضرات وجوديه و مظاهر الهيّه ) الظهور و البطون و حضرة الجمع . . . و كل موجود فله هذه المراتب ، و لا يخلو عن حكمها . . . و على هذه المراتب الثلاث تنقسم أحكام الرحمة في السّعداء و الأشقياء و المتنعّمين بنفوسهم دون أبدانهم كالأرواح المجردة ( از باب آن كه