در اين صورت ، عذاب و غضب ، مغلوب رحمت و لطف الهى است ، ولى نه در نفس واحد ، بلكه به حسب نظام كلى وجود و سبقت رحمت بر غضب نيز محقق است ، از باب آن كه مبتلايان به عذاب در مقام مقايسه با اهل نجات اقل از قليل محسوب مىشوند . البته آنچه ذكر شد مبتنى بر آن است كه منشأ عذاب امرى جوهرى و راسخ و بنيان مبدأ آلام أخروى امرى غير قابل زوال باشد نه جايز الزوال و نفوسى كه بعد از ورود در معاصى به تدريج در مشتهيات حيوانى و اخلاق سبعى منغمر مىشوند و بعد از تكرر افاعيل منشأ بعد از مرتبه و مقام انسانى ، از آنها لذت مىبرند و ملكه منشأ عصيان در ذات آنان به نحوى راسخ مىشود كه صدور افاعيل حسنه و امور موجب رحمت از آنها توأم با كراهت خواهد شد ، بعد از موت ، به صور مخصوص ملكات و نيّات مبادى افعال شريره محشور مىشوند و خود را در عذابى اليم كه فوق آن متصور نيست مىيابند . و ما ، در مباحث معاد در رساله‌اى كه در اين باب نوشته‌ايم ، مفصل در اين مقام بحث كرده‌ايم و در آنجا گفته‌ايم كه : « لا خلاص من العذاب لمن كان أكثر همومه الدنيا » و چون جهنم ، سنخ دنياست ، نفوسى كه تعلق آنان به دنيا ، نحوهء وجود آنها شده است ، از عذاب خلاصى ندارند و اگر قبول كرديم كه از تكرر اعمال و افعال چنين ملكات مستحكم و جوهرى در باطن نفس پيدا شد و وجود اخروى انسان به وجودى به كلى منحرف از صراط انسانى متبدل شد ، رحمت واسعهء الهيه در حق او عذاب ابدى است و معذّب در آخرت امرى داخلى است و جهنم و دركات آن مطابق با مراتب و درجات حيطه و سعه و درجات دركات حاصل در نفوس شقيّه و مبعّده از عالم ربوبى است و عذاب و غضب حق نيز ناشى از تشفّى قلب نيست تا آن كه به او ترحم شود . صدر الحكماء و تلميذ جليل او مؤلف علامه ، به واسطه حسن ظن به اهل معرفت و عرفاى كاملين ، قائل به انقطاع عذاب شده‌اند و درست است كه