برخى از محققان معتقدند كه اگر كسى در اين مسأله تأمل نمايد و نحوهء وجود مبتدأ و معاد را در صورت عود معدوم به تمام ذات و جهات ، تعقل نمايد ، به بداهت امتناع اعاده معدوم حكم خواهد نمود ، لذا امام فخر خطيب رازى در « مباحث » گويد : « و نعم ما قال الشيخ من أنّ كل من رجع إلى فطرته السليمة و رفض عن نفسه الميل و العصبية ، شهد عقله الصريح بأن إعادة المعدوم ممتنعة » [ 1 ] . * * * اين مسأله ، از امور مسلمه است كه هر ماهيت و ذات واحد ، داراى وجودى واحد است . و هر وجود واحد محدودى ، داراى حد و ماهيت واحد است . و وجود هر شىء و هستى هر ماهيت ، همان نفس تحقق شىء است . و وجود ، از عوارض خارجى ماهيات نيست ، بلكه ماهيت از ناحيهء وجود ، متحقق مىشود و يك نوع عروض نسبت به وجود در آن متصور مىباشد . بنابراين ، ذات واحد هرگز داراى دو وجود ، و هويت واحده هرگز داراى دو عدم نمىباشد ، و عدم نيز داراى حقيقتى - غير رفع وجود و عدم تحقق ماهيت به حسب نحو خاصى از وجود - نيست . بنابر اعاده معدوم ، بايد هويت و حقيقت متشخص به وجود خاص و ماهيت خاصهء شىء معاد بعينه همان هويت مبتدأ باشد ( فرض آن است كه وحدت هويت ، عين وحدت وجود متشخص و واحد است ) ، در اين صورت ، تعدد و تكثر ، وجود ندارد . و از آن جايى كه مبدأ و معاد متحدند يلزم تخلّل العدم بين الشيء و نفسه . بنابراين ، اين كه متكلم از باب وحدت حكم الأمثال و اين كه امكان وجود مبتدأ دليل است بر امكان وجود معاد ، استدلال به جواز اعادهء معدوم نمود ، درست نيست . چون فرض آن است كه وجود مبتدأ عين وجود معاد است نه مثل آن . و نيز بنابر اعادهء معدوم به تمام هويت ، لازم آيد كه جهت ابتدا عين جهت