بحث و تحقيق حول عذاب اخروى و نحوهء دوام و عدم دوام آن يكى از مسائل مهم و قابل تحقيق و در خور تعمق در مسائل مربوط به آخرت ، مسألهء عذاب و الم و لذات و نعم خاص نفوس و ابدان اخروى است . محقق فيض به نحو اختصار در لذات و الم و خير و شرّ مخصوص نفوس و ابدان انسانى در عالم آخرت و نحوهء لذات و آلام و كيفيت دوام اين دو در نشآت بعد از موت و اين بحث مهم فلسفى و عرفانى كه آيا نفوس مكّاره و شريرهء مبتلا به عذاب و الم دردناك لازم اعمال و ثمرهء افعال ، براى هميشه معذّبند و يا آن كه عذاب آنان تخفيف يافته و بعد از مدت مديد ، آلام از آنان مرتفع مىشود ، به بحث پرداخته است . ما ، در اين مسأله ، مفصل بحث مىكنيم و بعد از تحقيق در اين مسأله كه آيا عذاب اخروى ، ناشى از چيست و مادهء عذاب و منشأ آن در اهل جهنم ( آنهايى كه مسلّما جهنم و دوزخ ، صورت اخروى و آخرين نشأت وجود آنان است ) تمكّن پيدا نموده و چنان بنيان آن در نفوس راسخ شده است كه به منزلهء طبيعت و بالأخره صورت اخروى آنان گشته و از باب آن كه در آخرت ، حركت مستقيم وجود ندارد ، يدور عليهم العذاب و يا آن كه فطرت ذاتى ناشى از تجلى حق به اسم مبدأ رحمت