تحقق داشته باشد و اگر معلوم در قوهء ادراكى تحصل نداشته باشد ، حضور و انكشاف كه همان حقيقت علم و آگاهى است ، موجود نمىشود اگر محل ادراك جسمانى باشد ، خود ، داراى مقدار است و جسم بدون مقدار تحقق خارجى ندارد . هر صورت مقدارى ، داراى محل و موضع است ، اگر محل ادراك و انكشاف ، مادهء متصف به مقدار باشد و نيز جهت ادراك ، صورتى مقدارى را قبول نمايد ، بدون انفعال از آن صورت ، علم حاصل نمىشود ، چون صورت شبحى مقدارى ، بايد در محل ادراك ، وجود پيدا نمايد ، مادهء متصف به مقدار لازم نحوهء وجود قوهء ادراكى بايد به صورت شبحى مقدارى منتزع از شىء خارج متصف شود . در اينجا دو اشكال ، لازم مىآيد : يكى ، انطباع و حصول صورتى در محلى كه به مراتب كثيره از حالّ كوچكتر است و ديگر ، اشتغال مادهء واحد به دو صورت مقدارى يكى ، صورتى بزرگ و ممتد در نهايت بزرگى و امتداد و ديگر ، صورت مقدارى لازم عضو دماغى . اين كه اين فيلسوف اعظم فرمود « كأنّها شكل منزوع عن موجود خارجي و ليس كذلك ، يعني بالقياس إلى ما هي شكله في الموجودات الخارجية . . . » مقصود ، آن است كه دايرهء اين صورت خيالى اگر چه از سماى خارجى انتزاع شده است و ليكن مربع محيط به آن ، موجود خارجى نيست ، پس بايد دايره و مربع محيط ، در قوهء ادراكى و موضع دماغى ، موجود باشد ، اين فرض هم محال است . يكى از باب عدم جواز اشتغال ماده‌اى به دو صورت مقدارى با آن شرط كه ذكر شد و ديگر ، انطباع صورتى در محلى كه در نهايت كوچكى و صورت از جهت امتداد جسمى در نهايت بزرگى است [ 1 ] .