مجرد با مادى نه به نحو اتحاد حقيقت با رقيقت ، بلكه اتحاد صورت منوّع ماده با ماده ، در صورت تجرد تام صورت ، محتاج به لطف قريحه و تلطيف سرّ است . شبهاتى در بين وارد مىشود كه خلاصى از دياجير ظلمات آنها ، از عهده اوحدى از خواص ساخته است . به عبارت ديگر اتحاد صورت مادى با مادهء محل اين صورت ، قابل تصوير است ولى اتحاد صورت مجرد با مادى قد جعل العقول حيارى ، و الأفهام صرعى ، و اختار كلّ مهربا . قبل از آخوند ملا صدرا ، مير صدر دشتكى - كه آخوند از او به بعض الاعلام ( من أهالي بلدتنا شيراز حرسها اللّه و أهلها عن العاهات ) تعبير فرموده است - قائل به تركيب اتحادى شده است و در كلمات شيخ و تلميذ او ، مؤلّف « تحصيل » رائحهء اتحاد ، استشمام مىشود ، ولى مير صدر ، به اتحاد تصريح نموده است . از آنجا كه مير صدر قائل به اعتباريت صرف در وجود است و اصالت ، نزد او اختصاص به ماهيات دارد و سنخ ماهيت نيز تباين ذاتى و عزلى را طلب مىنمايد و از طرف ديگر مير صدر از باب انكار حركت در جوهر به حدوث روحانى نفس معتقد است ، اصلا تصور آن كه شىء مجرد و صورت عقلى عقلى الذات و معقول الحقيقة كه به حسب مرتبهء وجودى ، متقدم بر مواد و استعدادات است ، و معناى صرف است ؛ به چه نحو ارتباط و اضافهء به بدن مادى پيدا مىنمايد ، امرى غير ممكن است تا چه رسد كه مجرد تام با بدن مادى به وجود واحد موجود باشد . بنابر وحدت حقيقت وجود و عدم تباين ذاتى و عزلى در حقايق خارجيه ، تصور اتحاد ماده و صورت ، سهل است ، اگر چه اثبات اتحاد ، محتاج به ذهن وقّاد و قوهء درك سرشار است . تنبيه [ بيان اتحاد ماده و صورت و لزوم عود موجودات به عالم آخرت و اثبات معاد در اجسام ]