نحو ديگر عنوان شود و در ثانى در معادن مذاب نيز جزئى از ماء [ 1 ] و جزئى از هوا وجود دارد . و در اين قبيل از مباحث بايد با كمك تجربه نه به ظنون و تخمينات ، به تحقيق پرداخت . اما مسألهء اتحاد بين جهت قوه و فعليت ، اين ، يكى از مسائل مهم حكمت است و مطابق قواعد و دلايل عقلى ، امكان ندارد كه بين جهت فعليت و ماده كه خود به خود تحقق ندارد و قوهء وجود است نه وجود بالفعل و قوهء وجود ، عدمى است ، انضمام حاصل شود ؛ ماده خود به خود و بدون التجا به جهات فعليات ، ممكن نيست متحقق باشد و از اين جهت در حكم عدم است كه اصلا ثبوت آن مستلزم تناقض است ، لذا بايد در امر بالفعل ، موجود باشد به اين معنا كه در صورت بالفعل ، جهت قوه به تبع آن ، محقّق و مضمّن در فعل باشد به اين معنا كه هر صورت فعليه در آن قوهء قبول باشد ، اگر چه آن قوهء قبول همين نفس صورت باشد به اعتبارى ، به لحاظ آن كه در حركات استكمالى ، هر صورت ، خود براى صورت كاملتر ماده است و هر شىء متحرك ، به اعتبار وجود همين جهت قبول است كه قابل حركت است . و اگر شىء در صراط تكامل ، به حدى برسد كه از ماده بىنياز شود ، به خود قائم خواهد بود بدون اعتبار قوه و استعداد و ماده و مع ذلك عقل ، در مقام تعقل ، در جسم واحد ، جهت قوه و فعليت ، دو جزء جوهرى را مىيابد ، نه آن كه احدهما جوهر و ديگرى عرض باشد ؛ چه آن كه جهت قوه ، در مرتبهء متأخر از صورت نوعى لحاظ نمىشود و گرنه ، ملاك يا مصحح توارد صور ، بايد امرى متأخر از نفس صور باشد و متأخر ، علت معدهء متقدم نمىشود ؛ چه آن كه شرط متأخر ، باطل است . ملاك تركيب اتحادى اين نيست كه يكى از دو جزء مركب ، معدوم باشد ، بلكه ملاك تركيب اتحادى ، آن است كه اين دو جزء به وجودى واحد موجود باشند