سعهء درجات جنان ، از نتايج اعمال حاصل است و هر چه نفس ناطقهء انسان ، مبدأ افاعيل انسانى شود و در مقام عمل ، ملكهء مبدأ اعمال خوب ، در او زيادتر شود ، درجات او در عالم مثال و كثرت نعم و لذات حاصل از اين ملكات ، بيشتر و تنزّه نفس و روح ، از تعلق به عالم دنيا و مشتهيات نفسانى مبدأ انجذاب نفس به سوى طبيعت ، تمامتر خواهد بود . و نفوس كاملان ، از ناحيهء ملكات عاليهء منشأ خيرات و بركات ، در رحمت حق غوطه‌ور و به شراشر عوالم عالى مثالى محيط مىشوند . و هر چه ملكات عالى بيشتر و راسخ‌تر باشد ، تمكن و انغمار نفس در رحمت رحمانيه و رحيميه تمام‌تر خواهد بود . و نفوس كامل در عالم دنيا ، درجات جنان و دركات نيران را مشاهده نموده و از طريق اتصال تام و از جانب فعليت و شدت اين فعليات ، اطوار برزخيه كه بعث و اعاده و اتمام دايرهء وجود به حسب نزول و صعود به آن قائم است را مشاهده نموده و به سرّ كلام الهى « لتركبنّ طبقا عن طبق » واقف مىشوند . به اعتبار احاطهء نفس حضرت ختمى و اولياى محمدى به مراتب وجود در سلاسل بدء و عود ، در كتاب و سنت به انحاى حشر و اقسام بعث خلايق به اعتبار مراتب صور اعمال و نتايج اخلاق و ملكات نفوس محشور ، اشارت رفته است ؛ چه آن كه تماميّت شريعت او ، از احاطهء نفس نبوى به مراتب وجودى حكايت نمايد . هر دم از روى تو نقشى زندم ، راه خيال * با كه گويم كه در اين پرده ، چه‌ها مىبينم « التاسع : أنّ الإبصار ليس بانطباع شبح المرئي في عضو كالجليديّة و نحوها كما ذهب إليه الطبيعيّون ، و لا بخروج الشعاع كما رآه الرياضيّون و لا بإضافة