قبل حدوث النفس محلّا لإمكان و تهيّؤ لحدوث صورة إنسانية يقارنه و يقوّمه نوعا محصّلا ، و لم يكن وجود تلك الصورة ممكنا إلّا مع ما هو مبدؤها القريب أعني النفس . فحدث حسب استعداده . . . مبدأ الصورة المقارنة له . . . » [ 1 ] . بر اين نحوه از تقرير و بيان ، فقط همان اشكال و ايرادى كه نگارنده ذكر نمود ، وارد است . و اما حديث المقارنة ، بايد دانست كه مراد از مقارنت ، همان نحوهء وجود تعلقى نفس است . و جان كلام آن كه اصل وجود نفس و بودن آن ، مقارن با بدن مقيد به هيئت مخصوص و حقيقت متحصل مركب از اجزا و مستعد از براى مظهريت جهت تفنّن افعال و آثار به اين معنا كه جعل و ايجاد نفس ناطقه به واسطهء حصول استعداد در بدن با هيآت مخصوص وجودت در تراكيب ، همان جعل نفس است مقارنا للبدن مع قيود مخصوصة . و چون تعلق به بدن ، ذاتى نفس است ، جعل اصل وجود آن ، جعل بالذّات و جعل آن مقارنا للبدن ، تابع همان جعل است ، نه آن كه جهت تقارن و تعلق و اضافه به بدن ، براى نفس ، امرى عرضى محسوب شود ، به اين معنا كه نفس ، مباين با بدن و بدون اضافه و ارتباط با بدن خلق شود و بعد به بدن مضاف گردد ؛ لذا به اين اعتبار ، نفس ، با بدن مغاير و مباين نيست و حقيقت نفس ، نور مفاض از عقل است مضافا بالبدن و نفس يعنى صورت ، در تشخص و وحدت ، متوقف بر بدن و بدن ، در تقوّم و تحصّل و دخول در نوع انسانى - مثلا - بر وجود نفس توقف دارد كه « النفس و البدن يتعاكسان إيجابا و إعدادا » [ 2 ] و هذه كلمة قدسية و ردت عن الأقدمين من المتألّهين .