محكوم بودن به حكم مواد جسمانى و لوازم آن ، ممكن است به وجود تنزلى شىء اختصاص داشته و شىء ، ممكن است به واسطهء عروج تركيبى به مقام تروحن و تجرد برسد ، از غوامض فلسفه است . و نيز پى بردن به اين اصل اساسى كه مقام نفسيت ، در جميع مراتب وجودى محفوظ است و نفس ناطقه اگر به مقام فناى في اللّه و بقاى باللّه برسد و به حسب وجود عقلانى و اكتساب وجود ربانى بر جميع مراتب وجودى محيط شود ، مقام نفسيت و اضافهء ذاتى او به بدن و قواى بدنى ، بعد از موت نيز از آن حتما بايد منسلخ نشود ، از مطالبى است كه اكثر اكابر و اساطين به كنه آن نرسيده‌اند . لذا جمهور از حكما در مسألهء معاد جسمانى ، مقلد و جمعى نيز در اين مسأله به حال تحيّر سر برده‌اند . تحقيق در اين مسأله از اين قرار است كه نفس ناطقهء انسانى ، در اول ظهور مانند جميع صور نوعيهء حالّ در مواد و استعدادات ، مادى و جسمانى است و شرايط هر صورت جسمانىاى در آن جمع است ، ولى در آن ، استعداد حركت و استكمال ، موجود است و به واسطهء تحول جوهرى و حركت جبلّى و فطرى ذاتا متوجه عالم تجرد است . و استعداد بدن و تهيّؤ آن از براى قبول صورت مصدر افعال بشرى ، قبل از نيل نفس به مقام تجرد برزخى ، شرط وجود دنيوى و مقام نازل نفس ناطقه است . و بعد از تكامل تام و نيل به مقام تجرد عقلانى و رجوع به آخرت ، از بدن دنيوى بىنياز مىشود . و به فساد بدن ، جهت خلقى نفس ، فانى و زايل و جهت حقى و تجردى آن ، بدون حاجت به بدن مادى دنيوى ، باقى مىماند . بنابراين ، بر قاعدهء مذكور در كتب حكما كه : آنچه كه حامل امكان وجود چيزى است ، زوال و فناى آن نيز مستلزم فنا و زوال اين شىء است ، تخصيص وارد نشده است ؛ چون دليل عقلى تخصيص‌بردار نيست و همان وجود حاصل در مادهء مستعد حامل امكان نفس ناطقه ، حامل امكان عدم آن نيز مىباشد و صورت حادث در مادهء وجود دنيوى نفس ، سبب فناى همان وجود مىشود . و وجود مجرد حاصل از حركات و انتقالات ذاتى جوهرى كه مقام تجرد نفس باشد ، همان