تجلى آخرين عقل وجود ، به صورت برزخ ظاهر مىشود و بعد از طى درجات و عوالم برزخى به عالم ماده مىرسد و بعد از استقرار در رحم طبيعت ، جهت به وجود آوردن قوس ديگر وجود كه قوس صعودى به آن اطلاق نموده‌اند ، دايرهء هستى تمام مىشود و آخر به اول و اصل مىگردد - آن است كه در حكمت اشراق فرمايد : « و هذا العالم المذكور نسمّيه « عالم الأشباح المجردة » و به تحقّق بعث الأجساد و الأشباح المعلقة المستنيرة التي مظاهرها . . . طبقات من الملائكة لا يحصى عددها . . . و مرتقى المتقدسين من المتألهين أعلى من عالم الملائكة » . بين مسلك اين شيخ عظيم و مذهب شيخ رئيس - قدس سرهما - در معاد چندان تفاوت وجود ندارد . شيخ رئيس موضع تخيّل برخى از نفوس را جسمى از اجسام سماوى مىداند . شيخ اشراق نيز به اين مسلك متمايل است و در مطارحات آن را اختيار نموده است . اين دو فيلسوف عظيم ، معتقدند كه نفوس كاملان در علم و عمل و صاحبان سعادت حقيقى در آخرت و معاد محشور مىشوند بدون آن كه در اظهار افعال ، محتاج به بدن باشند . در نفوس متوسطان در علم و عمل و يا كسانى كه رجاى خلاصى از هيآت بدنى در آنان امكان دارد ، شيخ رئيس معتقد است كه در آنان امرى كه باعث انجذاب آنان به سوى بدن باشد ، وجود ندارد و بعد از قبول عذاب و تحمل شدايد ، نفس آنان از عوارض مطهر مىشود و به مجردات مىپيوندد . و برخى از نفوس ، متحمل عذاب دائمى هستند . و چون الم عذاب آنها عقلانى است ، احتياج به بدن ندارند . شيخ اشراق معتقد است كه عالم عذاب اين نفوس ، عالم مثل معلقه است ، چه براى آنها خلاصى از عذاب متصور باشد - به اين معنا كه بعد از مدتى تحمل عذاب ، به مثل نوريه پيوندند - يا معذب دائمى باشند و مصداق « حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَتُ رَبِّكَ » . و مخلدين نيز با صور برزخى به تفصيلى كه بيان شد محشورند . چون حكماى اشراق به عالم اجسام و اشباح برزخى معتقدند ، جميع مواعيد