وجود اخروى آن و رجوع آن به حق اول و فناى آن در مبدأ و غايت وجودى خود كه « إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ » [ 1 ] . فرقتى لو لم تكن في ذا السّكون * لم يقل : إنّا إليه راجعون راجع آن باشد كه بازآيد به شهر * سوى وحدت آيد از تفريق دهر . در آخر بحث معاد ، به طريقهء موحّدان از علماى شريعت - كه عرفاى حقيقى آنانند ، مسمّى به اين اسم باشند يا نباشند - نيز به نحو اختصار اشاره نموديم ؛ چه اين جماعت ، در مسئلهء معاد ، بر طبق نصوص كتاب مجيد و سنّت نبوى و ولوى ، بحث نموده‌اند و بر مظاهر وجودى - از جمله ، نفس ناطقهء انسانى در ابتدا و انتهاى وجود ، - اسماى الهيّه را حاكم مىدانند و از اين طريق انيق ، عالىترين تحقيقات در علم النفس به اين محققان از علماى شريعت اختصاص دارد . سهم آخوند ملا صدرا در مباحث نفس و نشآت مختص به آن - از انحاى وجود نفس در نشآت سابق بر عالم طبع و ماده - يعنى وجود الهى و عقلانى و برزخى - و مراتب وجود دنيوى نفس و درجات وجود اخروى آن از عالم مثال و عقل و مقام فناى نفوس در مبدأ وجود - از اين جهت از ديگران بيشتر است كه علاوه بر احاطه به مشارب مختلف فلسفى ، مطالعات وسيعى در آثار عرفا و تضلّع تام در مشرب موحدان دارد ؛ لذا آثار او در مباحث نفس به خصوص در مسائل معاد ، بر آثار كليهء عرفا و حكما در دوران اسلامى ترجيح دارد . و سفر نفس اسفار اربعه صدر المتألهين تحقيقىترين و عميق‌ترين اثر به شمار مىرود . و خود ، تصريح نموده است كه عقل نظرى ، از درك اوّليات امور اخروى عاجز است . و ما ، لبّ لباب تحقيقات مربوط به نشآت بعد از دنياى نفس و كثيرى از مباحث راجع به وجود قبل از نشأت جسمانى نفس را از اشارات و نصوص كتاب و سنّت نبوى و مأثورات ولوى و از مشكات ولايت ، اخذ و بر همهء آنها برهان اقامه نموديم . حقير ، رسالهء « زاد المسافر » را جهت تقرير مقدماتى كه معاد ، بنابر مسلك ملا صدرا بر آن توقف دارد ، در اين اثر نقل نمود و بعد از اتمام مسألهء معاد ، رساله را در اول اين مجموعه ، چاپ و در دسترس اهل معرفت قرار مىدهد . مشهد مقدس رضوى - دهم جمادى الثانيهء 1396 سيّد جلال الدين آشتيانى

--> [ 1 ] . بقره ( 2 ) آيهء 156 .