لذت و سرور و بهجت روحانى مىرسد يا نه ؟ شيخ اعظم - اعلى اللّه مقامه في النشآت الإلهية - مىفرمايد : « . . . إنّ هذه السعادة الحقيقيّة لا تتمّ إلّا بإصلاح الجزء العملي من النفس . و لنقدّم لذلك مقدمة و كأنّا قد ذكرناها فيما سلف ، فنقول : إنّ الخلق هو ملكة يصدر بها من النفس أفعال‌مّا بسهولة من غير تقدّم رويّة ، و قد أمر في كتب الأخلاق بأن يستعمل التوسّط بين الخلقين الضدّين . . . » . ما ، در اواخر اين مباحث ، بيان مىكنيم كه تكميل نفس به اعتبار عقل عملى از چه طريق حاصل مىشود . آنچه در اينجا مورد حاجت است ، آن است كه نفس كامل در علم و غير كامل در عمل به واسطهء وجود ملكات و هيآت بدنى مضاد با جوهر عقلانى نفس ، بعد از مفارقت از بدن ، خود را به جهت نازل وجود خود متمايل بلكه منجذب مشاهده مىكند . و از ناحيهء انغمار در مقتضاى قواى حيوانى به عذاب دردناك دچار مىگردد . و اگر نفس ، در عمل نيز كامل باشد و ملكهء عدالت و توسط در اخلاق در او حاصل شده باشد ، به واسطهء تنزه از انقياد و اطاعت قواى شهوانى و غضبى ، به امور مربوط به جهات بدنى و حيوانى به قدر ضرورت تدبير بدن ، مادامىكه تعلق