اين امر در اين بين واضح شد ؛ چون عقل ، قدرت بر تصور امور عقلانى را دارد و صور عقلى ، صرف الوجودند ؛ هر صورت عقلى از هر حقيقت ، شامل افراد غير متناهى از آن حقيقت است . و هر وجود عقلى به حسب اصل وجود ، در مادون سارى و بر حقايق حسى و خيالى محيط است . ادراك عقلى ، از شوائب و غرايب خالص و از امور مغاير با اصل حقيقت هر شىء معرّا است . و صورت جزئى ، ممزوج و مركب و به جهات موجب تغاير و تميّز محاط است . به عبارت واضح‌تر : چون كمالات عقلى - كمّا و كيفا - بيشتر و تمامتر و ادراكات آن كامل‌تر است ، لذت تابع ادراك ، كاملتر و تمامتر و بيشتر است . با اين حساب ، آلام عقلانى نيز به حسب تأثير ، از آلام جسمانى به مراتب دردناكتر و به حسب وجود به مراتب قوىتر و به اعتبار سريان و رسوخ در باطن روح ، بر نفس انسانى محيط است و از باطن وجود انسان ظهور نموده و به ظاهر سرايت مىكند . از آن جايى كه نفس ، به تدبير بدن اشتغال دارد و به واسطهء ضعف وجودى نمىتواند توجه خود را به باطن معطوف دارد ، از تأثير و تأثر لذات و آلام عقلانى غفلت دارد ، ولى بعد از آن كه علم وى به عيان و ظاهر به باطن و سرّ به علانيه تبديل شود ، خود را مقبور [ 1 ] در هيآت حاصل از اعمال خويش شهود مىنمايد و به سرّ كلام نبوى صلّى اللّه عليه و آله : « القبر إمّا روضة من رياض الجنة أو حفرة من حفرات النيران » پى مىبرد . « و إمّا إذا انفصلنا عن البدن ، و كانت النفس منّا تنبّهت في البدن لكمالها الذي هو معشوقها و لم تحصله و هي بالطبع نازعة إليه إذ عقلت