شيخ اعظم ، بعد از تقرير اين معنا كه اگر انسان بين اختيار ادراك امور معنوى و حقايق علمى - كه كمال نفس انسانى و موجب سعادت عقلى است - و اختيار لذات مربوط به جهت جسمانى و غير باقى نفس مخيّر باشد ، - اگر شخص ، كريم النفس و صاحب عقل و درك باشد ، لذات عقلى را بر لذات حسى و شهوى مخصوص حيوان ترجيح مىدهد و يا لااقل به برترى و مزيت لذات عقلى حكم مىنمايد . و از اين باب است كه بسيارى از مردم جهت نيل به معنويات ، در بلايا و آفات صابر بودند ، فقط براى نيل به امور معنوى . و چه بسا نفوس پاك در دنيا جهت درك معنويات و نيل به لذايذ عقلانى و ملايمات روحانى - از حيات ظاهرى خود صرف نظر نمودند - لذات عقلانى را ترجيح مىدهد ، به ذكر مطلبى اساسى كه به منزلهء اصل است پرداخته است . ما بر طبق مذاق شيخ و اتباع او ، به اثبات اين مطلب اساسى - كه لذات عقلى و نيز مدركات روحانى ، به اعتبار كمّ و كيف از لذات حسى اقوى و مدركات متعلق مقام تجرد تام انسان به حسب نشأت وجودات به مراتب تمامتر و كاملتر و زيادتر است - مىپردازيم . بعد ، بقيهء كلام شيخ را جهت تحقيق مسلك او در مسألهء لذات و آلام مخصوص به نفس بعد از نشئهء دنيا ، نقل مىكنيم . كمالات مخصوص به قواى انسانى - اعم از حيوانى و كمال خاص نفس ناطقه - و ادراكات منشأ لذات ، داراى افراد مختلف است . بايد به اين امر توجه داشت كه هر قوه‌اى از قواى انسانى كه از ادراك امور ملايم با آن قوه و حصول صور مناسب با آن قوه لذت مىبرد ، از آن جايى كه لذت و درك امور ملايم ، جهت قوه كمال محسوب مىشود ، قهرا حصول صور ادراكى منشأ لذت ، نسبت به قوهء ادراكى خير است . صورت منشأ امر ملايم چه از خارج بر قوهء ادراكى وارد شود يا آن كه به واسطهء تصورات امور نفسانى ، در قوه حادث گردد ، مبدأ ادراك ، قوهء شهوانى باشد يا قوهء غضبى ، قوهء مدرك لذت ، از قواى جزئى باطنى نفس محسوب شود و يا جزء قواى ظاهرى به حساب آيد . و از آن جايى كه مدرك با لذّات ، نفس