دربارهء اعتقادات نوع دوم ، نظر اين عالم محقّق چنين است كه چون اعتقاد به اين مسائل جز در صورت علم ، واجب نيست ؛ اعتماد به اخبار غير قطعي ( خبر واحد ) جايز نمىباشد . ايشان كلمات بزرگان ياد شده را نيز ناظر به همين بخش از مسائل اعتقادي مىداند وبعد از آنكه احتمال جواز رجوع به اخبار آحاد را در اين باره مورد كنكاش ودقّت قرار مىدهد ، نظر نهايى خود را مبنى بر عدم صحّت استناد به روايات غير قطعي اعلام مىدارد . سپس اين نكته را مىافزايد كه : « اگر ديده مىشود كه گهگاه در اثبات برخى از عقايد به روايات رجوع شده است ، به دليل آنست كه مضمون اين روايات با توجّه به قرائن موجود ، جنبهء يقيني يافته‌اند . . . » « 1 » البتة از فحواى كلام شيخ وعبارات ساير بزرگان مىتوان اينگونه استنباط كرد كه رجوع به اخبار در مسائل اعتقادي از آن رو جايز نيست كه نمىتوان نتايج حاصل از اين مراجعات را - تا زماني كه ضروري وقطعي نشده‌اند - به عنوان أصول مسلّم معرّفى كرد وغير معتقدين به اين نتايج را خارج از جرگهء ايمان قلمداد نمود . بويژه آنكه ممكن است برخى از افراد ناآگاه با جمود بر ظواهر آيات واخبار ، براهين عقلي معارض با اين ظواهر را رها سازند . سخن شيخ أعظم در اين زمينه چنين است : « فلا تغترّ حينئذ بمن قصر استعداده أو همّته عن تحصيل مقدّمات استنباط المطالب الاعتقاديّة الاصوليّة والعمليّة عن الادلّة العقليّة والنقليّة ، فيتركها مبغضا لها - لانّ النّاس أعداء ما جهلوا - ويشتغل بمعرفة صفات الرّبّ جلّ ذكره ، وأوصاف حججه - صلوات اللّه عليهم - بنظر في الاخبار لا يعرف به من ألفاظها الفاعل من المفعول ، فضلا عن معرفة الخاصّ من العامّ . وبنظر في المطالب العقليّة لا يعرف به البديهيّات منها ، ويشتغل في خلال ذلك بالتّشنيع على حملة الشريعة العمليّة واستهزائهم بقصور الفهم وسوء النيّة . « 2 » تا كنون دانستيم كه برخى از عقايد را از راه ادلّهء نقلي نمىتوان به دست آورد وآن

--> ( 1 ) - همان / 275 . مجموع اين مطالب در صفحات 274 - 280 مطالعه شود . ( 2 ) - فرائد الأصول / 276 . واى كاش همهء راهيان وادى معارف دين ؛ از آموزگار وآموزنده وپژوهشگر ، اين سفارش دلسوزانه را از بزرگمردى كه همگان در برابر نبوغ اعجاب‌انگيز ، دانش فراوان وزهد خالصانهء أو خضوع كرده‌اند ، مىپذيرفتند وبا اندك آگاهى از اصطلاحات فلسفي يا مطالعهء مختصر روايات واخبار به قدح بزرگان دين كمر نمىبستند . ودريغا !