مقدّمه : نكته‌اى چند دربارهء علم كلام دربارهء تعريف علم كلام ، موضوع ومقصد آن ، سبب اين نام‌گذارى ، ساير نامهايى كه بر اين علم نهاده شده ، تاريخ پيدايش وچگونگى سير تكاملى وتحوّلى آن ، شاخه‌هاى اصلى وفرعى مذاهب كلامي در آئين اسلام ومشهورترين متكلّمان بحثهاى نسبتا سودمندى شده است كه تكرار آنها در اين مقال ضرورت ندارد ومراجعه به كتب كلامي ، كتابهاى ملل ونحل ودائرة المعارفهاى تخصّصى وعمومى آگاهيهاى لازم را در اختيار پژوهنده قرار مىدهد . « 1 » امّا در اين سطور به يادآورى چند نكتهء اساسى بسنده مىشود : الف - هدف اصلى علم كلام - همانگونه كه از تعاريف گوناگون ، مقصد وانگيزهء پيدايش آن بر مىآيد - بررسى وتبيين عقايد ديني بر أساس موازين صحيح وغير قابل تشكيك بوده است . تا پايه‌هاى ايمانى پيروان دين استوارتر گردد وشبهات مخالفان ، دروغ‌سازان وشكّاكان بر طرف شود . « 2 » پس مىتوان علم كلام را از آن رو كه به حقايق كلّى جهان آفرينش ارتباط مىيابد ، در كنار فلسفه الهى قرار داد ؛ با اين تفاوت كه فيلسوف هيچ‌گونه التزامى

--> ( 1 ) - از جمله رجوع شود به : تاريخ علم كلام ، شبلى نعمانى + ملل ونحل 1 / 12 - 33 + تحقيقى در مسائل كلامي / 6 - 14 + شرح المقاصد / 5 - 11 + مذاهب الاسلاميين / 7 - 27 + شوارق الالهام / مقدّمه ، مطلب اوّل ودوم + فرهنگ معارف اسلامى 4 / 32 - 50 + بيست گفتار / 3 - 41 ( مقالهء سهم ايرانيان در تحوّل كلام اسلامى ) مقدمهء ابن خلدون / 458 ( الفصل العاشر في علم الكلام ) . ( 2 ) - تعاريف قاضى عضد الدين ايجى در مواقف ، تفتازانى در شرح مقاصد وعبد الرحمن بن خلدون در مقدمه خود ، هر يك بخشي از اين نكات را در بر دارند . در مقدمهء فارسي كتاب « أنوار الملكوت في شرح الياقوت » / 1 تا 5 پيرامون سبب اصلى تفاوت تعريفهاى علم كلام سخن به ميان آمده ونارسائيها ونقصهاى هر يك از آنها با توجّه به موضوع وهدف علم كلام مورد بررسى قرار گرفته است . ونيز لاهيجى در شوارق الالهام / 3 - 5 به بررسى ونقد تعريف مواقف ، شرح مقاصد وشرح العقائد النّسفيه پرداخته است .