ابن ميثم البحراني ( مترجم : محمدى مقدم / نوايي )

62

شرح نهج البلاغة ( فارسي )

2 - سببي كه لفظ مشترك به وسيلهء آن شناخته مىشود وآن يا به تصريح أهل لغت مشترك است ويا به برابرى دو مفهوم نسبت به شنونده وقتي كه لفظ به كار رود وذهنش مردّد شود كه كدام يك از دو معنى منظور است پس از علم به وضع لفظ براي دو معنى . بحث چهارم : در مورد مشترك در مورد ألفاظ مشترك آيا جايز است كه لفظ مشترك را به كار بريم وهمهء معاني آن را منظور كنيم يا خير ؟ امام احمد شافعي ، وأبو بكر باقلانى وأبو على جبائى وقاضى عبد الجبّار جايز دانسته‌اند . أبو هاشم وأبو حسين بصرى وكرخى جايز ندانسته‌اند . بعضي از دستهء أخير از آن جهت جايز ندانسته‌اند كه معتقدند همهء معاني لفظ مشترك را نمىتوان قصد كرد وبرخى ديگر از ايشان به اين دليل جايز ندانسته‌اند كه گفته‌اند لفظ مشترك براي اين منظور وضع نشده است . وامام فخر الدين از اين دسته است . آنها كه جايز دانسته‌اند به دو دليل استدلال كرده‌اند . 1 - دليل آورده‌اند كه كلمه صلاة از جانب خدا به معناى رحمت واز جانب فرشتگان به معناى استغفار است وخداوند متعال به همين يك لفظ در آيهء شريفه : « إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ » « 13 » تمام معنى را اراده كرده است . 2 - گفته‌اند كه كلمهء سجود در آيهء « أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالنُّجُومُ » « 14 » به سه معنى به كار رفته 1 - به معناى خشوع كه در بارهء فرشتگان است 2 - به معناى چهره بر زمين ساييدن كه در بارهء انسان است 3 - نياز وجودي به صانع با زبان حال كه در بارهء جمادات است وخداوند متعال از اين يك لفظ همهء اين معاني را اراده فرموده است .

--> ( 13 ) سورهء احزاب ( 33 ) : آيهء ( 56 ) : خدا وفرشتگان بر پيامبرش درود مىفرستند . ( 14 ) سورهء حج ( 22 ) : آيهء ( 18 ) : آيا نمىبينى هر كه در آسمان وزمين است وخورشيد وماه وستارگان براي خدا سجده مىكنند