أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى » « 4 » نتيجهء اين حديث اين نيست كه كسى جز إبليس ( كه موجب گمراهى مردم است ) به جهنّم نمىرود بلكه مقصود اين است كه رهبران گمراهى هر گاه گناهى را رواج دهند موجب گمراهى وضلالت مردم مىشوند واين گناه جز از ناحيهء نفس آنها ، كه بر آن جهل مركّب استيلا دارد ومخالفت يقين است ، صادر نمىشود واين جهل مركب ملكهء نفساني شده وصفحهء دلشان را چنان سياه مىكند كه از پذيرش أنوار الهى باز مىمانند وهمين حالت حجابى مىشود ميان آنها ورحمت حق ، آن چنان حجابى كه قوّت وشدّت آن چند برابر حجاب پيروان واقتدا كنندگان آنهاست . حجابى كه براي پيروان آنها حاصل شده ناشى از حجاب خود آنها ومنشعب از آن است وبه اين دليل گناه وجرم رهبر ورئيس گمراه به اندازهء تمام گناهان پيروانش مىباشد كه به سبب گمراه كردن أو حاصل شده است ولى گناهانى را كه پيروان أو به دليل ديگرى مرتكب شده‌اند به عهده پيشوايشان نيست واين است معناى كلام خداوند متعال كه فرمود : « لِيَحْمِلُوا أَوْزارَهُمْ كامِلَةً يَوْمَ الْقِيامَةِ » « 5 » . واحدى گفته است كه « من » در آيهء فوق براي بيان جنس است وبراي تبعيض نيست واگر براي تبعيض مىبود از گناه كساني كه از بدعت گذاران پيروى مىكنند كم مىشود واين با فرمايش پيامبر ( ص ) تناقض پيدا مىكرد كه فرمود از گناه پيروان آنها چيزى كم نمىشود . من « شارح » معتقدم كه هر چند توجيه واحدى زيباست ولى لازمهء « من تبعيضيّه » اين معنى نيست ، زيرا گويندهء اين سخن مىتوانست بگويد كه پيروان ، برخى از تصاوير گناهان را بر عهده دارند نه برخى از عين آن گناهان را . هر گاه

--> ( 4 ) سورهء نجم ( 53 ) : آيهء ( 38 ) : هيچ كس بار گناه ديگرى را به دوش نخواهد گرفت . ( 5 ) سوره نحل ( 16 ) : آيهء ( 25 ) : گناهانى كه به سبب گمراه كنندگان حاصل شده است بر عهده گمراه كنندگان است .