همين‌طور جائز نيست كسى را بر كارى مؤاخذه كند كه خود به‌گونه‌اى عهده‌دار آفرينش آن بوده است ؛ و همان‌گونه كه مجبور كردن كسى بر گناه و سپس مجازات او از نظر عقلى نيكو نيست ، همان‌طور شايسته نيست كه خداوند چنين تقدير كند يا در وى عاملى ايجاد كند كه باوجود آن نتواند از آن گناه دست بشويد . [ معتزله افزوده‌اند : ] اگر روا باشد كه خداوند خود ، عهده‌دار آفرينش چيزى گردد و سپس ديگران را بر آن ملامت كند ؛ در حالىكه اين كار از نظر عقل خلاف عدالت است ، چرا كه عقل ميان كارهاى روا و ناروا فرق مىگذارد ، در اين صورت براى خدا جائز است كه خلف وعده كند و سخنى [ دروغ ] بگويد كه مورد تصديق قرار نگيرد ، در حالىكه اين كارها نيز با عدالت عقلانى ناسازگار است . 73 . عبد الله مىگويد : [ عقيدهء ] درست در اين مسئله كه مورد اختلاف قرار گرفته ، روشن است ؛ زيرا تكليف كردن ، فرمان دادن ، بازداشتن ، وعده [ ى پاداش ] دادن ، تهديد [ به كيفر ] كردن و خبر دادن از ناحيهء خداوند ، يا بايد براساس عدالت عقل‌پسند باشد ، كه امور جايز از كارهاى ناروا متمايز گردد ، يا تمامى اين كارها بر خلاف عدالت عقلى انجام شود و يا بخشى از آنها بر اين اساس و بخش ديگر بر خلاف آن تحقّق يابد . اگر همهء اين امور بر مبناى عدالت عقلانى انجام مىگيرد ، پس چنان‌كه براى خدا جايز نيست كه از وعده‌اش تخلّف كند يا خبرهايى كه داده مورد تصديق واقع نشود ، همچنين روا نيست كه كسى را به آفريدن خودش و ايجاد اجسام به وسيلهء خويش [ بدون كمك گرفتن از غير ] فرمان دهد و اگر انجام نداد او را عذاب كرده و كيفر دهد . و چنان‌كه اين كار از نظر عقلى زشت است ، همين‌طور پسنديده نيست كه خداوند ديگرى را بدون آنكه نقشى داشته باشد بر آنچه خود عهده‌دار آفرينش آن بوده ، سرزنش كند و بر آنچه خود تقدير و تدبير نموده عذاب نمايد . همچنين اگر خداوند آفرينش فعلى را به‌گونه‌اى عهده‌دار شود ، آنگاه ديگرى را بر انجام آن كار مؤاخذه كرده و سرزنش نمايد ، كار ناپسندى