جسته‌ايم ، و مواردى را كه مرحوم آخوند در اسفار از اين رساله استفاده كرده است و بدان نظر دارد ، در حد امكان يافته‌ايم و نام برده‌ايم . اين رساله از آغاز به آغاز و انجام شهرت يافت چنان كه سيد حيدر آملى در جامع الاسرار به آغاز انجام نام برده است ، و لكن جناب خواجه آن را به اسم « تذكره » نام مىبرد كه تذكره در آغاز و انجام است ، چنان كه در چند جاى ديباچه بدان نص دارد ، و در تسميهء آن به كريمهء إِنَّ هذِهِ تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا ، تبرك و تمسك جسته است . چنان كه در علم هيأت نيز به نام تذكره رساله‌اى دارد كه دانشمندان بزرگ : خفرى و بر جندى و نيشابورى بر آن شرح نوشته‌اند و شرح تذكرهء خفرى در علم هيأت استدلالى ، از كتب درسى است كه در رتبهء متوسطات قرار گرفته است و بعد از تعلم آن زيجات و مجسطى مىخوانند چنان كه اين كمترين در محضر اعلاى مرحوم استاد ذو الفنون جناب علامه حاج ميرزا ابو الحسن شعرانى ، روحى فداه كتب هيأت و نجوم را به همين ترتيب فراگرفته است ، خواجه در آغاز آن فرمايد : « نريد أن نورد جملة من علم الهيأة تذكرة لبعض الاحباب » . كيف كان در اين رساله ، در واقع سخن از شرح حال انسان در هر عالم است ، جز اين كه در فصل دوم و هفدهم و برخى از مواضع ديگر در اثناى سخن ، به اختصار و ايجاز از آغاز يعنى مبدأ تعالى و آمدن انسان از فطرت اولى اشارتى نموده است ؛ نه بدان نحو كه مثلا در مبدأ و معاد شيخ رئيس و مولى صدرا از مبدأ بحث مىشود . لذا سزاوار است كه اين رساله را يكى از رسائل در معرفت نفس يعنى روانشناسى