كائنات را حاويست . و آخرت از زمان و مكان مبراست ، چه از نقصان منزه است . اما نشانها كه از آن باهل زمان و مكان دهند گاه زمانى بود و گاه مكانى تا بلسان قومه بود . و نشان زمان بكمترين زمان تواند بود مانند حال ، وَ ما أَمْرُ السَّاعَةِ إِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ أَوْ هُوَ أَقْرَبُ 2 . و نشان مكان بفراخ‌ترين مكانى ، وَ جَنَّةٍ عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ 3 . و ابداع هم زمانى نيست و صفت او به كمتر زمانى كنند . وَ ما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ 4 . پس مبدأ و معاد از اين روى نيز متشابهند . يقين كه آخرتى است ؛ تعلقش به زمان و مكان هم برين سياقت گيرد ، اما تعلقش بقلت زمان چنان كه گفته‌اند ، « اليقينيات لحظات » و بوسعت مكان ، أَ فَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ . يادداشت‌ها ( 1 ) - براستى كه او بر هر چيز تواناست . ( فصلت 41 / 54 ) ( 2 ) - و كار قيامت نيست مگر همچون چشم برهم زدنى يا نزديكتر . ( نحل 16 / 17 ) ( 3 ) - يقينىها لحظه‌هائى هستند . ( 4 ) - آيا آنكه خدا سينه‌اش را بر اسلام گشوده است پس او بر روشنائىاى از پروردگار خويش است ، ( زمر 39 / 22 )