اسفار عنوان شده است كه ناظر به اين فصل از تذكره در آغاز و انجام است ( ج 4 ص 199 ط 1 ) . فصل شانزدهم ص 61 آب ماده حيات ، آب در نشأهء عنصرى صورت علم و مظهر حيات است كه تمام عنصريات را زنده دارد و حيات نفوس به علم است چنان كه حيات ابدان به آب . وَ اللَّهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها ( نحل 65 ) . و هيچ شىء نيست مگر اين كه زنده است إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ حيوة آن به آب است وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ . لذا بعضى از اقدمين گفته‌اند عنصر اول كه صادر نخستين است آب است و اين سخن حق است و روايتى از اهل بيت عصمت و وحى در اين امر مروى است . و همين آبست كه روزى ما سوى اللّه است . ص 61 و لكن بعضى از آن اجاج است ، آب از آسمان بىرنگ و پاك و شيرين و گوارا نازل مىشود پس از آن از جدولها و خاكها و جاها رنگ مىگيرد و به اصناف و احوال گوناگون در ميآيد . و چون آب روزى آبخورها است در تربيت آنها دخلى تمام و تأثيرى به كمال دارد . در اين گفتار پيشواى اول امام امير المؤمنين على عليه السلام انديشه كن : و اعلم أن كل عمل نبات و كل نبات لا غنى به عن الماء و المياه مختلفة فما طاب سقيه طاب غرسه و حلت ثمرته ، و ما خبث سقيه خبث غرسه و امرت ثمرته 1 ( 1 ) - ( آخر خطبه 152 نهج البلاغة )