عنصرى و روحانى و ضروب غذاء كه مظهر صفت بقاء و از سدنهء اسم شريف باقىاند ، بحث مىكنند شايد در تكامل برزخى نفوس به كار آيند ، و همچنين آخرين فصل كتاب اسفار كه در كيفيت تجدد احوال و آثار اهل جنت و نار است . صاحب اسفار در آخر فصل 11 باب دهم آن ( ج 4 ص 147 ط 1 ) آراء و اقوالى از اساطين حكمت كه از مشكاة نبوت مقتبس بودند چون سقراط و افلاطون نقل مىكند ، كه ناظر به تكامل برزخى نفوس‌اند . با اين كه اين مسأله را اهميت بسزا است و اعاظم حكماء از قديم الدهر بدان قائل و معتقد بودند ، هنوز راهى براى اثبات آن به صورت براهين فلسفى و موازين منطقى ارائه ندادند و غايت قصواى نظرشان در اين مطلب مهم همان نظر فارابى است كه نظر دانشمندان قبل از او نيز بوده است به بيانى كه در توجيه و تصحيح تناسخ گفته‌ايم . ص 54 سموم و انياب و اظفار . كلامى بغايت متين در تكامل برزخى است . و اين سموم و انياب و اظفار و قرون از هوام و سباع و انعامى است كه در تناسخ به معنى صحيح بدان اشارت شده است فتبصر . ص 54 و مرگ را بر صورت كبش املح ، و دوزخ را بر صورت اشترى ، هر دو امر ناظر به دو قسم روايت است و بيان خواجه در وجه آن لطيف است كه در اولى فرمود « تا بمرگ مرگ الخ » ، و در دومى « تا أهل اعيان الخ » :