نفوس . در شفاء تكامل را در برتر از نفوس بله هم آورده است كه درباره آنان گفته است : بل تزول و تنمحى قليلا قليلا حتى تزكو النفس و تبلغ السعادة التى تخصها . و اين تعميم حكمى قويم است زيرا شامل اصحاب يمين نيز هست چه اين كه اصحاب يمين بمقام مقربين نيستند كه از ابتداء روح و ريحان و جنت نعيم باشند فَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ فَرَوْحٌ وَ رَيْحانٌ وَ جَنَّةُ نَعِيمٍ ( واقعه 89 - 90 ) ، بلكه آنان را در ابتداء حساب يسير است فَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ بِيَمِينِهِ فَسَوْفَ يُحاسَبُ حِساباً يَسِيراً ( انشقاق 8 ) ، و در آخر مر آنان را سلام است وَ أَمَّا إِنْ كانَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ ( واقعه 91 - 92 ) . بدان كه تعميم ياد شده از فصول ديگر همان نمط مذكور اشارات نيز مستفاد است و همين تعميم حق است كه نفوس غير كامله را مطلقا تكامل برزخى است . و اين تعبير ما منافات ندارد با اين كه نفوس كامله را نيز تجليات آلهى است ، زيرا چنان كه نفس انسان از انسان طبيعى يعنى نفس در مقام طبيعت كه بدن و مرتبهء نازلهء نفس است ، شروع مىشود و سپس نفس در مقام تجرد برزخى ، و پس از آن نفس در مقام تجرد عقلى ، و بعد از آن به نفس در مقام فوق تجرد خاتمه مىيابد و هر مقامى تا مقامى را درجات بسيار است ؛ همچنين انسان را پس از كمال مرتبهء فوق كمالست . در فصل نهم باب يازدهم نفس اسفار است : مراتب العقل و يقال لها العقل الهيولانى ، و العقل بالملكة ، و العقل بالفعل ، و العقل الفعال ؛ فالاول قوة ، و الثانى استعداد ، و الثالث كمال ، و الرابع فوق كمال ! 1 ( 1 ) - ( ج 4 ص 160 ط 1 ) .