انسانست به معاد بحار رجوع شود كه دربارهء سعد بن معاذ آمده است ضغطهء او بسبب سوء خلق او با اهلش بود ( ص 153 ج 3 ط 1 ) . چون قبر حقيقى و مجازى را دانسته‌اى ، مطالب فصل چهارم و پنجم باب يازدهم نفس اسفار معلوم مىگردد كه نخستين را چنين عنوان كرده است : « فصل فى القبر الحقيقى و انه روضة من رياض الجنة أو حفرة من حفر النيران » ؛ و دومين را چنين : « فصل فى الاشارة الى عذاب القبر » ( ص 157 ج 4 ط 1 ) . كه قيد قبر به حقيقى از چه قرار است ، و عذاب قبر در چه صقع است . تكامل برزخى چنان كه گفته‌ايم از حيث نقل اعنى بيان منطق وحى أمرى محقق و مسلم است . ولى از جهت بحث عقلى سؤال پيش مىآيد كه تكامل بايد از اعداد ماده و استعداد باشد و نفس انسانى پس از مفارقت از اين نشأه كه دار ماده و استعداد و حركت و تغير است ، به نشأهء ديگر كه وراى زمان و مكان و قوه و استعداد است چگونه تكامل مىيابد و مطابق چه قاعدهء عقلى ، تكامل صورت مىيابد و بوقوع مىرسد ؟ اين سؤال در تكامل برزخى اهميت بسزا دارد ، و مشكلى است كه حل آن آسان نيست در هيچ يك از كتب فن نديده‌ام كه براى اين موضوع مهم بابى جداگانه باز كنند و يا فصلى در آن بحث كنند و وجه اشكال آن را تقرير و تحرير كنند . مگر اين كه در اثناء مباحث بدان اشاره كرده‌اند . شايد از اين جهت باشد كه برهان قاطع منطقى بر اثبات آن بدست نياورده‌اند . البته هر حكمى را كه منطق وحى امضاء فرموده است ، عقل را