گزير نيست ، دايهء او زمانست و گهوارهء او مكان . و مرحوم آخوند از باب يازدهم نفس اسفار تا آخر كتاب بسيار به آغاز و انجام نظر دارد . ص 22 و آخرت از زمان و مكان مبراست ، چون آخرت از جنس دنيا نيست ، لوازم دنيا از قبيل زمان و مكان براى آن نيست . و طلب مكان جنت و نار كردن و آنان را در جهتى از جهات امتداديه وضعيه دانستن ، ناروا است . چه آخرت محض دار تام است و خروج از قوه و استعداد به فعليت در آن راه ندارد ، بخلاف دنيا كه دار استكمال و استعداد و قوه و نقص است و چون آخرت نشأهء باقى و دائم است و اين نشأه متصرم و متجدد و داثر و هالك است ، اختلاف لوازم دال بر اختلاف ملزومات دارد . آخوند مولى صدرا قدس سره الشريف در فصل سوم باب يازدهم نفس اسفار ( ج 4 ص 152 ط 1 ) همين كلام خواجه را اصل قرار داده است و در پيرامون آن بحث كرده است به اين عنوان : كشف مقال لدفع اشكال الخ . اشكال ، طلب مكان براى جنت و نار است و دفع آن به اينكه آخرت تام است و از جنس دنيا نيست تا لوازم دنيوى بر آن متفرع باشد . فصل پنجم ص 23 در اشاره به حشر خلائق ، اين فصل موجز درباره حشر أعمال ، فصل خطاب است . فصول نهم و دهم و يازدهم باب يازدهم نفس اسفار ناظر به اين فصل است به خصوص در نهم به ترتيب مباحث و آيات و روايات اين فصل بحث