و غيرهم كه در تفليس و زگم و اخستاباد و لورى بودند » صحبت مىكند « 14 » . ايالت قراباغ كه در زمان شاه طهماسب اول شامل قسمت اعظم ارّان قديم واقع بين دو رود ارس و كر مىشد و گاه‌بگاه حدود آن تا به تفليس نيز مىرسيد از زمان شاه عباس اول در جهت مغرب حتى لورى و پمبك را نيز در برمىگرفت . در ناحيهء شمال كر مآخذ گرجى در دورهء شاه طهماسب اول موكن و منابع فارسى « 15 » در سال 958 ( - 1551 م . ) قراآغاچ « 16 » را از توابع قراباغ مىشمردند . از زمان شاه عباس اول در طرف شمال باز هم زگم و تا پايان كار سلسلهء صفويه ايالت گرجى كاخت به‌صورت متناوب از توابع قراباغ بود . در نيمهء دوم قرن هفدهم ( - قرن يازدهم هجرى ) بيگلربيگى گنجه شخصا حكمران كاخت نيز بود و آن ديار را از مقر خود قراآغاچ اداره مىكرد . « 17 » 3 - چخورسعد ( ايروان ) . اسناد مربوط به اين ايالت كه به دوران شاه اسمعيل اول ( 930 - 907 - 24 - 1502 م . ) ارتباط دارد در دست است « 18 » . اسكندر منشى حتى

--> ( 14 ) - تاريخ عالم‌آراى عباسى ، ص 785 راجع به زگم رجوع شود به تذكرة الملوك ، ص 166 و بعد از آن . مينورسكى سهوا به‌جاى اخستاباد خوانده است اختاباد و حدس‌زده است كه همان اهپت ( Ahpat ) واقع در كنار رود برچلو است . ظن قوى مىرود كه اخستاباد اكستفه باشد ( رجوع شود به پاپازيان [ Papazjan ] ، جلد اول ، ص 209 و بعد از آن ، تفسير سند نمرهء 13 ) . ( 15 ) - جواهر الاخبار ، ص a 323 ؛ نسخ جهان‌آرا ، ص a 227 . نمىدانيم كه آيا دو موضع به‌نام قراآغاچ وجود داشته يا نه . ( 16 ) - براى روشن شدن موقع اين محل رجوع شود به تذكرة الملوك ، ص 167 . ( 17 ) - رجوع شود همچنين به فصل اول بند ز ، قسمت دوم . ( 18 ) - پاپازيان ، جلد اول ، اسناد هشتم و نهم ؛ براى فرمان شاه اسمعيل اول مورخ ذو القعدهء 912 رجوع شود به مجموعهء اسناد و فرمانهاى كتابخانهء دولتى آلمان با مشخصات زير : Urkunden sammlung , Deutsche Staatsbib liothek , Ms . or . fol . 617 ( فهرست پرچ ، نمرهء 1071 ) . در اين مجموعه اسناد و فرمانها نسخهء اصلى يك سلسله از فرمانهاى پادشاهان از شاه اسمعيل اول تا شاه سلطان حسين و بعد از او گردآورى شده است .