مباحثه جمع ميان خلق فى ستة ايام و امر كن فيكون در بلدهء فاخرهء بخارا عرض كتب خراسان ديده نسخهء مشهورهء به « جامع رشيدى » بعزّ عرض همايون رسانيدند از مصنّفات وزير جهان خواجه رشيد الدين فضل اللّه الطبيب التبريزى كه ديوان نامدار ( ؟ ) سلاطين چنگيزى از اولاد هلاكوخان بوده ، فى الواقع نسخهء در كمال تكلف خط و تذهيب و تجليد بود و فوايد بسيار از سوانح خواطر علماء آن عصر در آنجا مكتوب و مضمون آن مشتمل بر مشكلات اسوله و ايرادات خاصه كه از علماء زمان كرده و هم خود آن را جوابها گفته و علما آن را تصحيح كرده و تعريف فرموده . نوبتى در وقت افطار مجمع اكابر سلاطين و اساطين علما بود ، اشارت همايون خانى عزّ صدور يافت [ 12 ر ] كه اين فقير آن كتاب را گشوده مبحثى از آن قراءة نمايم و مضمون كلام خاطر نشان خدّام عالى مقام سازم . فقير چون كتاب را گشودم اين اشكال برآمد كه صاحب « جامع » سؤال كرده كه در كتاب اللّه العزيز وارد شده « خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ » « 1 » يعنى حق تعالى آفريد آسمانها و زمين را در شش روز و مقتضاى اين قول آنكه آفرينش آسمان و زمين بر سبيل تدريج بوده باشد ، در مدت شش روز ، چنانچه مشهورست كه در هر روزى از روزها يكى از عظايم مخلوقات مخلوق شده و در روز ششم كه جمعه است آدمى مخلوق شده ، فى الجمله دلالت دارد كلام بر آنكه خلق بر سبيل تدريج بوده و مقتضاى فرمودهء « إِنَّما قَوْلُنا لِشَيْءٍ إِذا أَرَدْناهُ أَنْ نَقُولَ لَهُ كُنْ

--> ( 1 ) - هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ يَعْلَمُ ما يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَ ما يَخْرُجُ مِنْها وَ ما يَنْزِلُ مِنَ السَّماءِ وَ ما يَعْرُجُ فِيها وَ هُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ ( سورة الحديد آيهء : 4 )